Veel Europese burgers klampen zich vast aan politieke helden die simpele oplossingen beloven voor complexe problemen. Maar de echte heldhaftige leider is een ‘welwillend breekijzer’: iemand die vastgelopen systemen openbreekt en zachtmoedig durft te zijn.
Het jaar 2027 belooft in Europa een politiek kanteljaar te worden. Italië, Frankrijk, Spanje, Duitsland én Polen gaan naar de stembus. En Zweden dit jaar nog. Rechtse populisten staan er in de peilingen goed voor. Charismatische partijen aan de flanken laten weinig heel van de verzwakte middenpartijen.
Het is lastig om geen verband te zien tussen de klassieke instituties, partijen en maatschappelijke organisaties die hun verbindende kracht verloren hebben én onze democratieën die sterk afhankelijk zijn geworden van snel opgekomen betoverende en meeslepende politieke boegbeelden.
Over de auteurs
Nicolien van Vroonhoven is voormalig Tweede Kamerlid en oud-(vice)fractievoorzitter van NSC. Coban Menkveld is politiek adviseur. Hij was nauw betrokken bij de intellectuele biografie van Titus Brandsma (2024).
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Misschien is de relevante vraag voor de komende jaren niet: ‘Welke sterke leider gaat er winnen?’, maar: ‘Welk land weet een aantrekkelijk alternatief te bieden waarin gezag en tegenmacht weer samen optrekken?’ Deze coöperatieve denkrichting zien we op dit moment eigenlijk nergens overtuigend terug.
Ook in de Nederlandse politiek blijkt het oude vijandsbeeld tussen klassiek links en rechts nog steeds groter dan de afstand die ze gezamenlijk hebben ten opzichte van populistisch en extreemrechts. Tijdens de congressen van Pro en de VVD (13 juni 2026) bleek dat de afstand tussen beide partijen – en daarmee de verdeeldheid van de middenpartijen – alleen maar groter is geworden.
In afwachting van dat gezamenlijk gedragen leiderschap klampt de burger zich vast aan iedere politieke held die hem wél begrijpt en die wél naar hem luistert. De leider die ‘zegt wat hij denkt en doet wat hij zegt’ (Pim Fortuyn). De man – de Nederlandse kiezer ziet dat charisma minder snel bij een vrouw – die de kiezer laat zien dat hij de taal van de mensen spreekt en orde op zaken zal stellen.
Het is vaak gezegd en vaak geprobeerd te duiden: in tijden van onzekerheid klampen mensen zich vast aan mensen die houvast bieden. Maar die heldenstatus heeft ook een keerzijde. Dezelfde media en sociale netwerken die iemand in korte tijd groot kunnen maken, kunnen de held(in) in korte tijd ook weer affakkelen. Zo zagen we de opkomst en de neergang van Pim Fortuyn, Thierry Baudet, Geert Wilders, Caroline van der Plas en Pieter Omtzigt.
Mensen klampen zich vast aan iemand die problemen benoemt en oplossingen aandraagt voor complexe vraagstukken. Teleurstellingen ontstaan als snelle oplossingen uitblijven. Met als gevolg: een keiharde afrekening. De complexe vraagstukken kennen echter doorgaans een lange aanlooptijd (van decennia), en laten zich dus niet zomaar oplossen. De zorg, de uitvoeringsproblemen, de problemen bij de Belastingdienst, de stikstofcrisis en de asielcrisis. Het zijn complexe problemen die één persoon, één held, nooit kan oplossen. Dit zijn vraagstukken die bij uitstek vragen om samenwerking, geduld, cultuurverandering, de kracht van de instituties.
De Friese pater karmeliet en hoogleraar filosofie Titus Brandsma (1881-1942) omschreef het leiderschap waar wij nu ook zo naar op zoek zijn al vlak voor de Tweede Wereldoorlog. Heldhaftigheid, zo luidt de titel van de toespraak die hij in 1935 heeft gehouden tijdens de diesviering van de rooms-katholieke studentenvereniging van de Rijksuniversiteit Groningen.
Brandsma constateert dat het volk ten tijde van het interbellum naarstig op zoek is naar een ‘sterke man’. Maar die echte sterke man, die echte held, aldus Brandsma, is niet iemand die door kracht lastige omstandigheden trotseert, maar iemand die dat doet vanuit een gerichtheid op ‘wat men eerbiedigen moest’. Een echte held is een ‘liefdevol breekijzer’: kritisch, maar met oog voor de medemens. ‘De grootste fout is dat men’, zo schrijft Brandsma, ‘de heldendaad zoekt op een terrein, waar men ze niet zoeken of verwachten moet.’
Dit zijn de politieke helden en heldinnen die wij nodig hebben. Niet de sterke man die deuren kapotbeukt of de sterke vrouw die verbale terreur bedrijft, maar de man of vrouw die als liefdevol, welwillend breekijzer wil optreden. Iemand die vastgelopen systemen openbreekt, vergeten groepen zichtbaar maakt, ongemakkelijke waarheden benoemt en mensen bij elkaar houdt.
De nieuwe politieke held(in) is er niet op uit roekeloos te botsen en altijd te willen winnen. Diegene is iemand die ruimte maakt voor de ander, niet in de laatste plaats ook voor zijn of haar tegenstander. Goed leiderschap vooronderstelt: luistervaardigheid, het ruimte bieden aan twijfel, de ander niet primair als vijand bestempelen, bereid zijn de ander iets te geven en te gunnen én openstaan voor kritiek van de ander. Het Europese boegbeeld van morgen is niet de lege populist, maar de leider die eerlijk en zachtmoedig durft te zijn.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant