Strandleven | Lampedusa, Italië Met azuurblauw zeewater tussen rotsformaties is Lampedusa voor Italianen een populaire vakantiebestemming. Buiten Italië staat het piepkleine visserseilandje vooral bekend als dé plek waar veel bootmigranten vanuit Noord-Afrika aankomen. De bewoners blijven solidair met hen. „Waarom niet helpen waar het kan?”
Op het bekende strand Spiaggia dei Conigli (konijnenstrand) op Lampedusa geldt een limiet voor het aantal gasten per dag, om overtoerisme tegen te gaan.
Enzo Partinico (62) zal zich de nacht dat hij 24 bootmigranten redde van de verdrinkingsdood levenslang herinneren. Tijdens een donkere juninacht in 2021, rond kwart voor vijf ’s ochtends, hoorde de Siciliaanse visser iets botsen tegen zijn sloep. Toen hij ging kijken, zag hij hoe enkele schipbreukelingen aan boord probeerden te komen. „Door het gitzwarte zeewater zag ik eerst alleen hun opengesperde ogen”, vertelt hij in een strandbar in de oude haven van Lampedusa. „Ik kreeg het gevoel dat ik in een film was beland. Ze staarden me aan met de blik van wie een seconde eerder nog de dood in de ogen keek.”
De drenkelingen waren Afrikaanse mannen tot halverwege de twintig. Sommigen lagen nog in het water, of steunden met hun voeten op hun lekke bootje. „Iedereen droeg een reddingsvest, maar zonder hulp hadden ze het nooit gered. Ik bevond me op 39 zeemijl afstand van de kust, verder dan ik mocht varen. Dichter bij het eiland zit niet meer genoeg vis.” Onderweg had Partinico helikopters en patrouilleboten opgemerkt. Om een boete te ontlopen was hij daarna wat van zijn route afgeweken, en kwam zo bij de migranten uit. „Wie weet dreef het lot me naar hen toe.”
Vissers gehoorzamen aan de wetten van de zee: ze redden wie er te redden valt, klinkt het eensgezind onder zeelieden op Lampedusa. Het piepkleine eilandje met azuurblauw zeewater tussen rotsformaties, slechts een stip op de kaart, ligt dichter bij de kust van Noord-Afrika dan bij Sicilië, het eiland waarbij het administratief is ingedeeld. Door die ligging staat Lampedusa al sinds de jaren negentig bekend als hét migratie-eiland van Europa. Vele honderdduizenden bootmigranten hebben via deze weg het Europese continent bereikt.
Het strand kan een toevluchtsoord zijn, maar net zo goed een plaats waar belangen keihard botsen. Economie, toerisme, ecologie, migratie en meer komen samen op de grens van land en zee. Hoe daarmee wordt omgegaan, zegt veel over een land. In een serie belicht NRC de strijd om het strand.
Tijdens die zwarte nacht hees visser Partinico de migranten aan boord van zijn tien meter lange sloep, een flink gewicht bovenop zijn al zware lading vis. „Met gebaren legde ik uit dat ze hun gewicht moesten spreiden. Meer dan twee uur lang lagen ze roerloos op het dek: pas op 20 zeemijl kon de kustwacht ze van mij overnemen.” Iedereen overleefde de overtocht. Eenmaal aan wal kreeg Partinico wel die boete – zo’n 700 euro – omdat hij zich te diep op zee had gewaagd. „Ik zou nu precies hetzelfde doen. Die starende ogen zouden mij tot in mijn nachtmerries hebben achtervolgd.”
De eerste drie migranten uit Afrika bereikten Lampedusa in 1991. Dokter Pietro Bartolo (70), de bekendste arts van Lampedusa, stond hen op te wachten aan Molo Favaloro, de aanlegkade van het eiland. „De politie had me om een medische inspectie gevraagd”, vertelt Bartolo, gekleed in korte broek en poloshirt, in zijn ruime woonkamer op Lampedusa.
Bijna dertig jaar lang onderzocht Bartolo de opvarenden van élk migrantenschip dat Lampedusa bereikte, zo’n 350.000 mannen, vrouwen en kinderen in totaal. „Ik draag onuitwisbare herinneringen met me mee aan al deze mishandelde mensen, die aan de hel in Libië waren ontsnapt”, vertelt de arts, verwijzend naar de uitgebreid gedocumenteerde mishandelingen in detentiecentra in het Noord-Afrikaanse land.
De bekendste arts van Lampedusa Pietro Bartolo (hier op bezoek in Groningen in 2018) onderzocht bijna dertig jaar lang alle migranten bij hun aankomst op het eiland.
Bartolo woont aan de hoofdstraat van Lampedusa, waar toeristen slenteren langs barretjes en souvenirshops die schelpen, armbandjes en badkleding verkopen. Buiten Italië wordt het eiland uitsluitend met bootvluchtelingen geassocieerd, maar tijdens de zomer is Lampedusa voor Italianen een populaire vakantiebestemming. Als de toeristen komen, verdient visser Partinico de kost door pleziertochtjes met ze te maken. Dat levert meer op dan vissen: „Brandstof is zo duur.”
In de jaren tachtig waren er nog 800 vissers op Lampedusa, nu zijn dat er nog zo’n 150. Piero Billeci, voorzitter van de reders op Lampedusa, heeft zijn sloep zelfs aangemeld voor de sloop. „Daar krijg ik van Europa geld voor, omdat ze het visbestand willen beschermen door het aantal vissers te verminderen. Ik ben zestig en kies voor de cheque”, zegt hij berustend in de oude haven, waar strandtenten allang de visverwerkingsbedrijven hebben vervangen.
Ook dokter Bartolo herinnert zich nog goed dat Lampedusa een ongerept en onbekend visserseiland was. Zijn vader stuurde hem als tiener naar havenstad Trapani in het noordwesten van Sicilië om de middelbare school af te maken, die er toen op Lampedusa nog niet was. „In de klas hing een kaart van Italië, maar ons eiland stond niet erop. Toen mijn klasgenoten vroegen waar ik in hemelsnaam vandaan kwam, ging ik voor de kaart staan en wees ik naar de grond.” Ze bekeken hem als een zonderling: hij kwam uit een plek die niet bestond.
In de hal van zijn woning hangen nu diploma’s geneeskunde en gynaecologie, naast eervolle erkenningen, uitgereikt door opeenvolgende Italiaanse presidenten. Een kast in de woonkamer staat vol internationale onderscheidingen. Bartolo, klein van gestalte maar groot van reputatie, is een veelgevraagd spreker over migratie. Al jaren pleit hij voor een humaan asiel- en migratiebeleid. Tegelijk verdedigt hij de stelling dat EU-lidstaten ook uit eigenbelang migranten moeten verwelkomen, uit behoefte aan arbeidskrachten. „Europa is een zorginstelling voor ouderen. We hebben deze mensen nodig.”
Voor Italianen is het eilandje onder Sicilië een toeristische trekpleister.
Sommige vissers verdienen in de zomer de kost door pleziertochtjes te maken met toeristen.
Tijdens een ritje op zijn motorfiets wijst de arts vrolijk naar de vakantievilla van wijlen premier Silvio Berlusconi en stopt hij om exotische eilandflora aan te wijzen. Zigzaggend tussen andere scooters en roestige huurauto’s – veelal cabrio’s waarvan het dak niet meer dicht kan – rijdt hij de haven in, tot bij de aanlegkade die hij als zijn broekzak kent. Een imposant patrouilleschip van het Europese grensbewakingsagentschap Frontex vaart de haven uit.
In de huidige tijdsgeest in Europa, waarin het asielbeleid verstrengt en de grensbewaking wordt opgedreven, komt Bartolo misschien over als een naïeve idealist. Maar op Lampedusa is zijn pleidooi voor solidariteit heel gewoon. Sicilianen zijn zelf naar alle uithoeken van de wereld geëmigreerd. Ze zijn gastvrij en erg katholiek.
De Katholieke Kerk, die zeker in Zuid-Italië een belangrijke maatschappelijke rol vervult, pleit voor empathie met vluchtelingen. De aanlegkade is opgedragen aan wijlen paus Franciscus, en kreeg begin juli nog de pauselijke zegen van zijn opvolger Leo XIV. De nieuwe paus bezocht net als zijn voorganger Lampedusa, om migranten en inwoners een hart onder de riem te steken.
Paus Leo XIV ging zijn bezoek aan Lampedusa begin juli ook naar het kerkhof waar migranten begraven liggen, bij een kruis gemaakt uit wrakhout van een migrantenboot.
Op het zonnige terras van een huizenblok tegenover de middelbare school maken drie vrouwen zich klaar voor een middag aan zee. „Ach, die migranten zijn arme stakkers. Waarom niet helpen waar het kan?”, zegt Rosa Cardinale (63), schoonmaakster in het gezondheidscentrum, in het gezelschap van haar dochter en nicht. Ook zij werken als poetshulp, in appartementen die aan toeristen worden verhuurd.
Op een klein eiland wonen kent zijn uitdagingen. De vrouwen moesten bijvoorbeeld naar Sicilië om te bevallen, want Lampedusa heeft geen eigen kraamkliniek. Maar de migranten? Nee, die veroorzaken geen overlast, klinkt het haast in koor. „Tegenwoordig moet je zelfs je best doen om er nog een te zien. Ze zitten in dat centrum en komen er niet uit”, zegt Cardinale, terwijl ze haar handen afveegt aan een blauw keukenschort.
Met het centrum bedoelt ze de ‘hotspot’ van Lampedusa, een opvangcentrum waar migranten vanuit de haven meteen naartoe worden gebracht. „Ze hebben hier alles wat ze nodig hebben, ze hóéven niet naar buiten”, zegt Cristina Palma (50), in het rode uniform van het Italiaanse Rode Kruis, buiten het stalen hek dat rond het centrum is gebouwd. „Het eerste wat wij vertellen, is dat ze veilig zijn en dat wij goed voor hen zullen zorgen”, zegt Palma. „We tonen op de kaart waar ze zich precies bevinden, geven kleren en een kit voor persoonlijke hygiëne.”
Migranten in de ‘hotspot’ van Lampedusa, een opvangcentrum waar migranten vanuit de haven meteen naartoe worden gebracht.
De migranten worden medisch onderzocht, krijgen een toelichting door het Europees asielagentschap EUAA en worden door de politie gescreend. Na enkele dagen worden ze naar een ander centrum gebracht, op Sicilië of op het Italiaanse vasteland, voor de rest van hun asielprocedure. Als het centrum op Lampedusa niet al te veel migranten tegelijk moet opvangen, dan verloopt die doorstroming vlot. Maar op piekmomenten liep het centrum geregeld over, en dan krijgen de eilandbewoners wel degelijk met de migranten te maken.
September 2023 was zo’n moment. In enkele dagen tijd arriveerden meer dan 11.000 migranten op het eiland, dat slechts zo’n 7.000 inwoners telt. De lokale bewoners stroopten de mouwen op. „Parochianen en restauranthouders brachten schotels pasta en vlees, toeristen kwamen aanzetten met een zelfgemaakt potje eten”, blikt parochiepastoor Carmelo Rizzo (49) terug. Voor de zandkleurige parochiekerk vormde zich een lange rij migranten, wachtend op eten. „We stelden ook twee douches in de kerk ter beschikking, en er lag een stapel kleren klaar”, zegt don Carmelo – zoals Italianen een parochiepastoor aanspreken.
Op zijn bureau ligt een plakboek vol foto’s van de verbroedering tussen migranten en eilandbewoners, met in de kantlijn zijn handgeschreven commentaar. Don Carmelo bladert erdoorheen als door een familiefotoalbum. Op zijn lippen verschijnt een droeve glimlach: „Mensen die om wildvreemden geven, natuurlijk is dat mooi. Tegelijk denk ik dan ook aan wie deze kust nooit bereikt. Waarom wordt van vluchtende mensen gevraagd dat zij om Europa te bereiken eerst hun leven wagen?” Op 3 oktober 2013 kostte een schipbreuk voor de kust van Lampedusa het leven aan 368 migranten, een tragedie die het eiland nog elk jaar herdenkt.
Door de ligging van Lampedusa, dichter bij de kust van Noord-Afrika dan bij Sicilië, staat het al sinds de jaren negentig bekend als hét migratie-eiland van Europa.
In september 2023 beleefde het eiland een piekmoment, toen in enkele dagen tijd meer dan 11.000 migranten arriveerden. De migranten werden met de ferry overgebracht naar andere delen van Italië, om het opvangcentrum op het eilandje te verlichten.
„Voor dit visserseiland was de zee altijd een bron van leven. Nu is het een massagraf”, zegt ook Pietro Bartolo, die in 2019 zijn doktersjas aan de haak hing om de stap te zetten naar de Europese politiek, overtuigd dat hij alleen daar echte verandering kon afdwingen. Als Europarlementariër in de progressieve S&D-fractie werkte hij mee aan het nieuwe Europese asiel- en migratiepact, dat sinds 12 juni strengere regels oplegt aan wie zonder papieren naar Europa reist.
Inmiddels, niet langer Europees parlementslid, heeft hij daarop felle kritiek: „Versnelde grensprocedures instellen, en zelfs kinderen onderwerpen aan al die controles…” Hij slaakt een diepe zucht. Dat hij in 2024 de eindtekst toch mee goedkeurde, deed hij naar eigen zeggen „om erger te voorkomen. Op 1 juli dat jaar werd Hongarije EU-voorzitter, met Viktor Orbán aan het roer. Met hem liep je het risico dat zelfs de schaarse positieve punten uit het plan zouden verdwijnen.”
Burgemeester Filippo Mannino (43), een onafhankelijk politicus gesteund door rechts, noemt Lampedusa „een reddingsvlot op open zee”. „Je weigert geen hulp aan wie in nood verkeert”, zegt hij telefonisch. „Italië heeft ook altijd zijn deel gedaan.” Anders dan sommige buren die niet eens noodoproepen beantwoorden, zegt hij erbij – een sneer naar Malta. Maar volgens hem zijn ook duidelijke regels nodig: „Het nieuwe migratiepact verdient een kans.”
In 2023, de zomer van de grote instroom, smeekte Mannino de Italiaanse regering in Rome én Europa om hulp. Sindsdien beheert het Rode Kruis het opvangcentrum op verzoek van de regering, in plaats van sociale organisaties die dat vroeger deden. „Vroeger sliepen migranten op smerige matrassen tussen het vuil. Nu huppelen we tenminste niet meer van noodtoestand naar noodtoestand”, zegt de burgemeester.
Intussen blijven de boten aanleggen, maar wordt er in de media gewoon minder over gepraat, zeggen de inwoners. Net als de bestuurders hopen zij dat bij de volgende grote instroom hun eilandje niet opnieuw een plek wordt die voor de rest van Europa eigenlijk niet bestaat.
Het kunstwerk ‘Poort van Europa’ van de kunstenaar Mimmo Paladino, met voorwerpen die verwijzen naar de spullen die migranten meebrengen tijdens hun overtocht, is een trekpleister op het eiland geworden.