Jan Liebermann | organist In een glittershirt of met witte Nike-sokken achter het orgel – wie nog altijd denkt dat het orgel een stoffig kerkinstrument is, moet Jan Liebermann maar eens volgen op sociale media. „Uiteindelijk draait het om de muziek, maar uiterlijk is ook onderdeel van een optreden. Waarom zou je daar niet over nadenken?”
De Duitse organist Jan Liebermann.
Het is een bijna bovenmenselijke prestatie: alle zes Triosonates van Johann Sebastian Bach spelen op één avond. Muziek die zo complex is dat je er zowat drie hersenhelften voor nodig hebt. Vrijwel niemand durft het aan om ze alle zes achter elkaar te spelen, maar organist Jan Liebermann flikte het – op zijn achttiende nota bene. Sterker nog, hij speelde het concert volledig uit zijn hoofd.
Dat was twee jaar geleden. Sindsdien gonst zijn naam rond in de orgelwereld. In recensies wordt de term wonderkind al gebruikt, maar daar wil de jonge Duitser niets van weten. „Ik hou niet van dat woord. Het doet geen recht aan al het harde werk dat eraan voorafgaat. Het is niet alsof je zomaar uit de lucht komt vallen.”
Liebermann (2005) begon met pianospelen op zijn zevende en kroop op twaalfjarige leeftijd voor het eerst achter het elektronische orgeltje van zijn moeder. De leercurve is steil: afgelopen najaar maakte hij zijn debuut bij de Berliner Philharmoniker en inmiddels ligt er een eerste soloalbum.
„De één leert natuurlijk sneller dan de ander”, zegt Liebermann aan de telefoon vanuit zijn thuisstad München, „maar het is en blijft hard werken. En hoe verder je wilt komen, hoe meer je zult moeten aanpoten. Dus nee, ik geloof niet zo in de term wonderkind. Waar ik wel van overtuigd ben, is dat er genieën bestaan – Bach is daar een voorbeeld van.”
Woensdag speelt Liebermann een recital in de Bovenkerk in Kampen, met uitsluitend muziek van Bach – zijn lievelingscomponist: „Bij hem staat elke noot precies op de juiste plek, er zitten geen toevalligheden in zijn muziek.”
Hij speelt bij voorkeur uit het hoofd. „Dat voelt voor mij het meest natuurlijk. Wanneer ik de bladmuziek voor me heb, speel ik soms zelfs minder goed, omdat het me alleen maar afleidt. Het is natuurlijk wat riskanter om uit je hoofd te spelen, maar ik houd wel van dat risico.”
Hij is daarmee een uitzondering onder organisten. Met handen én voeten die afzonderlijk verschillende stemmen spelen, houden de meesten liever de bladmuziek voor hun neus. „Volgens mij is dat vooral een psychologische barrière”, meent Liebermann. „Er zijn zo veel organisten die écht genoeg gestudeerd hebben om de bladmuziek opzij te kunnen leggen, maar je moet wel in jezelf geloven. Anders slaat de onzekerheid toe: wat als ik een fout maak, wat als ik de draad kwijtraak? Zodra je in die spiraal komt, weet je zeker dat je de mist in gaat.”
„De beste concerten speel ik als ik mijn gedachten volledig kan uitschakelen en opga in de muziek. Dan voel ik me net als een luisteraar die de muziek niet kent, nog niet weet wat er komt, en simpelweg volgt hoe het stuk zich ontvouwt. Gaandeweg leer ik accepteren dat een foutje er af en toe bij hoort, al is dat lastig. Ik ben best wel een perfectionist en een control-freak.”
Jan Liebermann poseert bij het orgel in de Berliner Philharmonie in Berlijn.
Dat is een onhandige karaktereigenschap voor een organist. Een violist kent zijn eigen viool door en door; een pianist moet misschien eventjes wennen aan een nieuwe Steinway. Maar elk orgel is een fundamenteel ander instrument, met een ander formaat, in een andere akoestiek, met andere kleuren en tientallen registers die je je razendsnel eigen moet maken.
Liebermann: „Je moet minstens een dag voor het concert aanwezig zijn, soms zelfs twee. Vorig jaar speelde ik in de kathedraal van Liverpool op het grootste orgel van Engeland. Dat instrument heeft meer dan tweehonderd registers. Het kostte me alleen al vijftien uur om voor alle stukken de juiste klanken en registraties te vinden.”
Woensdag wacht hem het achttiende-eeuwse Hinsz-orgel in Kampen; eind september is Liebermann opnieuw in Nederland. Dan bespeelt hij het Franse, romantische Cavaillé-Coll-orgel in PHIL Haarlem. „Waarom zou je je toeleggen op één soort orgel? Het is natuurlijk geweldig om je te specialiseren in barokinstrumenten, maar er is zo’n rijkdom aan instrumenten, stijlen, klankkleuren en tradities. Die wil ik allemaal ontdekken. Als artiest probeer ik zo veelzijdig mogelijk te zijn.”
Liebermann kiest bewust voor een carrière als concertorganist, niet als kerkorganist. „In de kerk is het orgel vaak dienstbaar en kun je niet al die geweldige stukken en programma’s kwijt. Of stel je voor dat je met een dominee of priester werkt die eigenlijk niet zo van orgelmuziek houdt. Nee, ik ben liever mijn eigen baas.”
Kerken en kathedralen mogen dan zijn werkplek zijn, op Liebermanns sociale media zie je weinig terug van het traditionele organistenimago. Inspelen met witte Nike-sokken op de pedalen, of poseren in glittershirt voor het instrument. Een bewuste poging om het orgelimago wat af te stoffen? „Nee hoor, ik draag gewoon wat ik mooi vind. Uiteindelijk draait het om de muziek, maar uiterlijk is ook onderdeel van een optreden. Waarom zou je daar niet over nadenken?”
Hij is niet de enige jonge organist die het goed doet op TikTok en Instagram. De Britse Anna Lapwood trekt bijvoorbeeld miljoenen kijkers met orgelbewerkingen van populaire filmmuziek. Liebermann: „Dat is niet helemaal hoe ík het wil doen. Het orgel is zoveel meer dan een filmmuziekmachine.” Zelf plaatst hij bijvoorbeeld filmpjes met de Passacaglia van Bach op volle kracht, een fluisterzachte Duruflé, of Prokofjevs Liefde voor drie sinaasappelen.
Het legt hem geen windeieren: via Facebook nota bene werd hij benaderd door een programmeur van de Philharmonie in Berlijn. Dat leidde uiteindelijk tot een reeks concerten ter ere van het 60-jarig jubileum van het orgel in de concertzaal, waaronder drie optredens in 2025 met de Berliner Philharmoniker en dirigent Andris Nelsons. „Sinds ik die Triosonates heb gespeeld ben ik niet snel nerveus meer”, grinnikt Liebermann, „maar tussen zo veel musici van wereldklasse voelde ik wel prestatiedruk. Al dacht ik tegelijkertijd: als ik niet goed genoeg was, dan zou ik hier niet zitten.”
Hij maakt geen geheim van zijn ambities. In een interview van een paar jaar geleden, toen zestien jaar oud, droomde hij van een internationale concerttournee. Vier jaar later lijkt die droom aardig uitgekomen. „Nou, nog niet helemaal”, sputtert Liebermann tegen. „Ik wil graag op tournee door Azië en de Verenigde Staten. En er zijn nog zoveel prachtige orgels over de hele wereld waar ik op hoop te spelen.”
Jan Liebermann speelt op 12/8 in de Bovenkerk, Kampen en op 24/9 in PHIL, Haarlem. Meer info: janliebermann.com