Het kan verkeren: András Baka (73), die in 2011 door de regering van Viktor Orbán werd afgezet als voorzitter van het Hooggerechtshof, is gekozen als de nieuwe president van Hongarije. Nu moet hij toezicht houden op de ontmanteling van het systeem dat Orbán in zestien jaar tijd heeft opgetuigd.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Dinsdag koos het Hongaarse parlement een nieuwe president: oud-rechter András Baka, die afgelopen zaterdag door regeringspartij Tisza werd voorgedragen. Baka ‘heeft zich altijd consequent ingezet voor de rechtsstaat en de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht’, lichtte de partij haar besluit toe. Zijn leven ‘is een toonbeeld van toewijding aan de democratische rechtsstaat’.
Het is een hoogst symbolische keuze. Het tijdperk van Orbán begon met het afzetten van Baka, nu eindigt het met zijn benoeming tot president, merkte de liberale burgemeester van Boedapest Gergely Karácsony op.
Baka is een gerespecteerde voormalige rechter en een juridisch zwaargewicht. Hij heeft geen verleden als partijpoliticus, wat zijn neutraliteit ten goede komt. De conservatieve nieuwssite Válasz beschrijft de nieuwe president als iemand ‘met een onbetwistbare integriteit die de rechtsstaat verdedigt’.
Tussen 1991 en 2008 was Baka de afgevaardigde rechter voor Hongarije in het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (ECtHR) in Straatsburg. In 2009 werd hij voorzitter van het Hooggerechtshof in zijn land.
Nadat Viktor Orbán met zijn partij Fidesz in 2010 de verkiezingen had gewonnen, begon de premier vrijwel meteen met het herschrijven van de grondwet en het zuiveren van de hogere rechtbanken.
Baka’s termijn werd afgekapt bij een hervorming van het Hooggerechtshof. Voorafgaand aan zijn afzetting uitte Baka felle kritiek op de plannen van Fidesz. Hij had eerder dan de meeste Hongaren in de gaten waar Orbán naartoe wilde met het land.
Later stelde het Europese Hof voor de Rechten van de Mens, waar Baka zijn afzetting aanvocht, dat hij was weggestuurd vanwege zijn kritiek op de Hongaarse regering en dat daarmee zijn rechten waren geschonden. Achtereenvolgende regeringen van Orbán hebben nooit gehoor aan die uitspraak van het Europese Hof.
Het presidentschap is in Hongarije voornamelijk een symbolische functie, maar de president moet wel wetgeving ondertekenen. Als hij twijfels heeft bij een wet, kan hij deze terugsturen naar het parlement of doorverwijzen naar het Grondwettelijk Hof.
Nadat de regeringspartij Baka naar voren schoof als kandidaat, was zijn verkiezing zo goed als zeker. Tisza heeft een tweederdemeerderheid in het parlement. Daarnaast bleek hij dinsdag de enige kandidaat: de nominatie van extreemrechtse oppositiepartij Ons Vaderland werd ongeldig verklaard.
Parlementariërs van de voormalige regeringspartij Fidesz boycotten de stemming. Zij zijn van mening dat de vorige president Tamás Sulyok nog altijd de rechtmatige president van Hongarije is.
Het parlement nam in juni een reeks grondwetswijzigingen aan, waaronder een amendement om de president uit zijn ambt te ontslaan. Volgens premier Péter Magyar was Sulyok een ‘marionet’ van Orbán en moest hij daarom vertrekken. Sulyok trad niet af, maar ondertekende in juli, onder protest, de wet die hem afzette – feitelijk het einde van zijn presidentschap.
Drie weken later krijgt Hongarije alweer een nieuwe president. Het is tekenend voor de razendsnelle vaart waarmee de regering-Magyar deze zomer Orbáns systeem probeert te ontmantelen, een systeem waarin door de jaren heen Fidesz-loyalisten op sleutelposities belandden.
In zijn grote haast maakte Magyar daarbij een uitglijder: de dag na Sulyoks afzetting droeg hij Judit Polgár voor als presidentskandidaat. Polgár, die wordt beschouwd als de beste vrouwelijke schaker ooit, was uitermate geschikt om het verdeelde land te verenigen, stelde Magyar. Maar de premier had niet uitvoerig overlegd met zijn fractie, achterban of met Polgár zelf. Zij bedankte voor de eer.
Magyar bood excuses aan voor zijn overhaaste aanpak. Het was zijn eerste blunder sinds hij in mei premier werd. Magyar won de verkiezingen in april, maar staat nog altijd in de campagnestand met zijn confrontatiegerichte en soms solistische aanpak.
De in Boedapest gevestigde denktank Political Capital merkte op dat de nieuwe premier op het politieke toneel ‘zowel auteur, regisseur als hoofdpersoon’ is. In de flitsende realityshow die Magyar van de Hongaarse politiek maakt, is András Baka een kalme en principiële tegenpool.
Op de achtergrond speelt een grotere vraag, namelijk hoe het in de huidige overgangsfase na Orbán is gesteld met de scheiding der machten en de controlemechanismen binnen de Hongaarse democratie. Met hun tweederdemeerderheid hebben Magyar en Tisza buitengewoon veel macht.
De keuze voor Baka is deels een antwoord op deze vraag. Hij liet zich afgelopen weken stellig uit over zijn visie op de rechtsstaat en de huidige transitieperiode. ‘Het ontmantelen van een ongekend autoritair systeem vereist buitengewone maatregelen, maar deze moeten transparant zijn en niet neerkomen op een politieke afrekening’, zei Baka in een interview op zender Klub Radio voordat hij in beeld was als presidentskandidaat.
Hij maakte wel een duidelijk onderscheid tussen wat Orbán deed en hoe Magyar nu handelt. Baka werd afgezet omdat hij kritiek had op veranderingen ‘die de rechterlijke onafhankelijkheid en scheiding der machten ernstig schaadden’. Recente grondwetswijzigingen om president Sulyok en een aantal hoge rechters uit hun functie te ontheffen zijn geoorloofd, volgens Baka, voor ‘het bevrijden van een staat die is gekaapt’.
Desondanks geeft zelfs een tweederdemeerderheid in het parlement geen onbeperkte macht, aldus Baka, die zich daarmee nadrukkelijk afzet tegen het idee van democratie als uitdrukking van de absolute volkswil – een opvatting die onder Orbán postvatte in Hongarije.
Als president zal Baka de daad bij het woord moeten voegen en Magyar moeten afremmen zodra hij denkt dat de premier te ver gaat. Nieuwssite Válazs sprak de hoop uit dat Baka ‘zowel een bondgenoot als een krachtig tegenwicht van de premier kan zijn’.
De nieuwe president wordt benoemd voor vijf jaar. Of Baka zijn termijn volmaakt, valt nog te bezien. Premier Magyar wil uiteindelijk een nieuwe grondwet invoeren, wat zou betekenen dat er dan weer een nieuwe president moet worden gekozen.
András Baka heeft geen verleden in de Hongaarse partijpolitiek. Wel zat hij tussen 1990 en 1991 een jaar in het parlement; hij stond als onafhankelijke kandidaat op de lijst van de conservatieve partij MDF.
De scheiding der machten is allesbehalve abstract, zei Baka dit jaar bij een lezing aan de Sorbonne-universiteit in Parijs. Het is ‘het systeem dat ervoor zorgt dat geen enkele persoon en geen enkele politieke kracht de controle over de gehele staat kan uitoefenen’.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant