Documentaire Luuk Bouwman portretteert zes mensen die ooit in een psychose belandden. Indrukwekkend rustig en eloquent vertellen ze hoe het was toen de grens tussen ‘echt’ en ‘niet echt’ begon te vervagen.
Beeld uit de documentaire ‘The Desert of the Real’.
The Desert of the Real
Regie: Luuk Bouwman. Lengte: 110 min.
Te zien in de bioscoop.
Psychiatrische aandoeningen zijn momenteel een populair onderwerp in de Nederlandse film. My Word Against Mine van Maasja Ooms, 13 september te zien op NPO2, toont mensen die stemmen horen in gesprek met hun hulpverleners. In Love-22-Love, mid-september in de bioscoop, filmt kunstenaar Jeroen Kooijmans zichzelf terwijl hij in een psychose belandt. Het zijn films die nuances aanbrengen in het soms nog clichématige en negatieve beeld van mensen met psychiatrische problemen.
In zijn nieuwe documentaire The Desert of The Real laat Luuk Bouwman (Gerlach, De Propagandist) zes mensen aan het woord die zelf ooit in een psychose zijn beland. Bouwman maakt, voor zover dit ooit echt mogelijk is voor iemand die dat nooit zelf heeft meegemaakt, goed invoelbaar wat een psychose is. Zijn geportretteerden vertellen indrukwekkend rustig en eloquent hoe de grens tussen ‘echt’ en ‘niet echt’ voor hen begon te vervagen.
In theatrale settings spelen ze ook herinneringen na. Zo is er psycholoog en kunstenaar Gerrit die doorhad dat ‘stoppen doorsloegen’ in zijn hoofd, maar die nog een tijd redelijk functioneerde omdat zijn kinderen bij hem waren. Tijdens een werktrip naar de Verenigde Staten werd hij steeds meer paranoïde. Psychiatrisch verpleegkundige Eloy legt uit hoe „het geen absoluut zwart of wit is: iedereen zit op een glijdend vlak en het ligt er maar aan welke kant je op glijdt”. Als zorgprofessional keek hij naar zichzelf als een „object van observatie”, tegelijkertijd was hij ook degene die wat hij observeerde onderging.
Psychiatrisch verpleegkundige Eloy raakte zelf in een psychose.
Het contrast tussen de anekdotes die de geportretteerden vertellen en hoe ze door Bouwman worden gepresenteerd, lijkt bewust bevreemdend: het is moeilijk voor te stellen dat ze ooit in nieuwsitems zouden kunnen worden omschreven als ‘verward persoon’. Zoals Simon, nu klassieke zanger, die als twintiger door Europa zwierf en uiteindelijk in Berlijn belandde waar hij maanden nauwelijks sliep en de Berliner Philharmoniker binnenwandelde, ervan overtuigd dat hij dirigent was.
Doordat Bouwman de zes uitgebreid laat praten over hun levens vóór de psychose, zie je hoe de meest uiteenlopende zaken psychoses kunnen uitlokken, van een onverwerkt verlies tot te hoog oplopende werkdruk. Bouwman, die zichzelf buiten beeld laat, lijkt vooral geïnteresseerd in bepaalde aspecten van psychose.
Zo plaatst hij via de gekozen interviewfragmenten vraagtekens bij de behandeling van psychiatrische patiënten. Soms op dramatische wijze, met een anekdote over een medepatiënt in een kliniek die met het gezicht in een bord voedsel wordt geduwd als ze niet wil eten. Soms op haast tragikomische wijze, via het naspelen van een polonaise met medepatiënten bij een Vader Abraham-imitator. Soms op filosofische wijze: dat mensen met een psychose eigenlijk normaal reageren „op een gestoorde maatschappij”. Tot slot laat hij zien welke rol de psychose nog speelt in de werkzaamheden van de geportretteerden – enkelen zijn schrijver of kunstenaar.
De schade die een psychose in de omgeving aanricht, stipt Bouwman slechts aan. Daardoor voel je, ondanks alle eerlijkheid, heel af en toe wel een lichte bijsmaak van romantisering.