Iran en Oman zijn na weken van onderhandelingen ‘in positieve sfeer’ dicht bij een akkoord over de Straat van Hormuz. Oman bekleedt een unieke positie door zijn goede banden met Washington én Teheran. Wat wil dit land bereiken?
is buitenlandredacteur van de Volkskrant.
Voor het Amerika van Donald Trump geldt: je staat aan onze kant of je bent tegen ons. Maar tot groeiende ergernis van Trump weigert Oman daar in mee te gaan. Toen eind mei bekend werd dat Oman en Iran gesprekken voerden over het gezamenlijke beheer van de Straat van Hormuz, ontplofte de president. ‘Oman zal zich net als iedereen gedragen, anders moeten we ze opblazen’, zei Trump tegen journalisten.
Veel mensen reageerden geschokt of dachten zelfs dat de president een foutje maakte. Maar Trump bedreigde echt een land waarmee de Verenigde Staten al twee eeuwen onafgebroken goede relaties onderhouden. Oman heeft niet gereageerd. Die stilte is tekenend voor de ‘discrete’ Golfstaat.
Dat Oman met Iran praat over diens wensen in de Straat van Hormuz ‘is niet hetzelfde als instemmen met de plannen van Teheran’, schrijft schrijft onderzoeker Gregory Aftandilian, verbonden aan het Arab Center in Washington. In de intussen vergevorderde gesprekken lijkt Oman vooral op zoek naar een weg die voor Iran en de VS acceptabel is.
Het sultanaat, gelegen op de zuidoostelijke punt van het Arabisch schiereiland, voert al decennialang een beleid dat het zelf ‘positieve neutraliteit’ noemt. Door warme contacten op te bouwen met zo veel mogelijk landen zonder echte verbintenissen aan te gaan, slaagde Oman erin om buiten regionale conflicten te blijven – van de Iran-Irak oorlog in de jaren tachtig tot de burgeroorlog in Jemen, waar de regionale grootmachten Iran en Saoedi-Arabië tegengestelde zijden steunen.
Het leverde Oman de bijnaam ‘het Zwitserland van de Golf’ op. Die unieke positie is deels gegrond in het geloof. Oman is niet sjiitisch, zoals de oostelijke buur Iran, en niet soennitisch, zoals de westelijke buur Saoedi-Arabië. Een ruime meerderheid van de vijf miljoen inwoners behoort tot het ibadisme, een kleinere stroming in de islam, die bekend staat als gematigd.
Voor Oman is het zelfs geen probleem om tegelijkertijd goede relaties te onderhouden met Washington en Teheran. Oman en Iran zijn belangrijke handelspartners en werken samen op maritiem gebied, zoals bij reddingsoperaties. Oman is de enige golfstaat die geen permanente Amerikaanse legerbasis huisvest, maar Amerikaanse marineschepen mogen er wel aanmeren.
Als neutrale tussenpersoon kon Oman zich ontwikkelen tot een diplomatiek kanaal, bijvoorbeeld tussen de Houthi-autoriteiten en Saoedi-Arabië en tussen de VS en Iran. Oman was de belangrijkste facilitator van nucleaire onderhandelingen tussen de VS en Iran in aanloop naar het akkoord van 2015, dat Trump in 2018 verbrak, en afgelopen jaren opnieuw. Sultan Haitham bin Tariq pendelde heen en weer tussen de delegaties om hen dichter bij elkaar te brengen.
De Amerikaans-Israëlische aanvallen van 28 februari die de huidige oorlog ontketenden, waren een grote teleurstellling voor de vredesduif. Oman had enkele uren daarvoor nog bekendgemaakt dat er een diplomatieke doorbraak aanstaande was. ‘Alle onderhandelingspogingen waren tevergeefs, het was weer een klap in het gezicht van Oman’, zegt Abdullah Baabood, hoogleraar internationale relaties in het Midden-Oosten, tegen Radio France Internationale.
Andere Golfstaten waarschuwden Trump voor de negatieve gevolgen, maar Oman uitte als enige openlijke kritiek op de ‘illegale oorlog’. Buitenlandminister Badr al-Busaidi schreef in een fel opiniestuk in The Economist dat de VS ‘de controle over hun buitenlandbeleid hebben verloren’.
Ook de relaties met de andere Golfstaten bekoelden gedurende de oorlog. Oman kreeg veel minder Iraanse aanvallen te verduren en tot onvrede van de Golfstaten sprak Oman geen eenduidige veroordelingen uit over bijvoorbeeld de Iraanse aanvallen op het vliegveld van Koeweit begin juni. Ook feliciteerde Oman als enige Mojtaba Khamenei toen hij zijn vader opvolgde als hoogste leider van Iran.
De belangrijkste kritiek luidt dat Oman te veel sympathie voor Iran heeft, maar volgens diverse experts is dat een misvatting. Onderzoeker Gregory Aftandilian benadrukt dat het Omaanse leiderschap er trots op is ‘vriend van iedereen, vijand van niemand’ te zijn en de banden met de VS noch Iran wil opgeven.
Vermoedelijk zit Oman ook niet aan tafel voor zijn eigen economische gewin. Door zijn gunstige ligging aan de Straat van Hormuz, de Golf van Oman en de Indische Oceaan heeft het land geen last van de blokkade. Het heeft zelfs een nieuwe rol als logistieke hub van waaruit vracht over land richting de Verenigde Arabische Emiraten wordt doorgevoerd, wat flinke economische groei opgelevert.
Oman zou een model hebben gesuggereerd waarbij passerende schepen op vrijwillige basis heffingen betalen. Daarmee lijkt het op zoek naar manieren om de eisen van Iran te verenigen met internationale maritieme wetgeving. Oman weet dat Iran ‘zijn nieuw verworven macht over ’s werelds belangrijkste strategische punt wil uitbuiten’, schrijft Midden-Oosten commentator Elfadil Ibrahim. Oman weet ook dat het de spanningen kan verminderen ‘door ervoor te zorgen dat die heffingen nooit uitmonden in een permanente regeling of een vorm van tolheffing’.
Nu Iran zegt dat een akkoord over de cruciale zeestraat dichtbij is, wordt er alom gespeculeerd over de inhoud. De hoop is dat de cruciale zeestraat weer opengaat en het akkoord een basis kan vormen voor een einde aan de oorlog. Terwijl de VS, Iran en andere betrokkenen dagelijks verklaringen de wereld in slingeren, hult Oman zich weer in stilzwijgen.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant