In Rotterdam is dinsdag het stoffelijk overschot opgegraven van de vermoorde Oekraïense nationalist Jevhen Konovalets. Zijn resten worden overgebracht naar Kyiv en bijgezet in een pantheon voor nationale helden, die overigens niet onomstreden zijn.
zijn verslaggevers van de Volkskrant
Bij de ceremonie op de begraafplaats in Crooswijk waren de Oekraïense ambassadeur en andere hoogwaardigheidsbekleders aanwezig, naast vertegenwoordigers van de Oekraïense gemeenschap in Nederland. Konovalets, leider van de Oekraïense nationalistische beweging van 1929 tot zijn dood, leefde de laatste jaren van zijn leven in ballingschap.
In 1938 werd hij vermoord op de Coolsingel door Pavel Soedoplatov, die zich als medestander voordeed maar een spion was van de geheime dienst van de Sovjet-Unie. Hij verstopte een bom onderin een doos bonbons voor Konovalets. Soedoplatov bekende de moord in zijn eigen memoires en schreef daarin dat Stalin hem persoonlijk de opdracht had gegeven.
Volgens president Zelensky zullen de resten van Konovalets worden overgebracht naar Oekraïne. Daarna worden ze onderzocht en herbegraven op de nationale militaire begraafplaats buiten Kyiv en uiteindelijk bijgezet in een pantheon voor nationale helden.
Daar komt Konovalets niet alleen te liggen. In mei werden de stoffelijke resten van een andere Oekraïense nationalist opgegraven, die van Andri Melnyk, opvolger van Konovalets als leider van de Organisatie van Oekraïense Nationalisten (OUN). Hij lag begraven in Luxemburg. Zelensky bezocht zijn herbegrafenis en zei daar dat Melnyk terugkeerde naar het vrije en onafhankelijke Oekraïne waarvan de nationalist gedroomd had. Ook Stepan Bandera, die een afsplitsing leidde van de OUN en die begraven ligt in München, wordt mogelijk herbegraven in Oekraïne.
‘Het hele idee van een herdenkingsplek voor nationale helden is niet los te zien van de context van de huidige oorlog’, zegt Karel Berkhoff, bijzonder hoogleraar Oekraïense geschiedenis aan de Universiteit Leiden en werkzaam als onderzoeker bij het Niod, het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies.
‘Eerder heeft Zelensky zich nooit gelieerd aan dit soort nationalisten uit het verleden’, zegt Berkhoff. ‘Dat hij dit nu wel doet, past in een wat langer proces van het zoeken naar ideale figuren, naar helden die streden voor Oekraïne, zonder al te veel aandacht te willen schenken aan de schaduwzijde.’
Konovalets, Melnyk en Bandera hebben in het huidige Oekraïne een heldenstatus, als symbolen van het verzet tegen de onderdrukkende Sovjet-Unie. Oekraïne ziet de oorlog van Rusland als een voortzetting van die onderdrukking en dat maakt soortgelijke nationalistische gevoelens los. Onomstreden zijn de Oekraïense verzetsleiders uit de jaren dertig en veertig echter niet: de ultranationalistische ideologie van de OUN, geïnspireerd door Mussolini en Hitler, was fel antisemitisch en anti-Pools.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde een deel van de Oekraïense nationalisten met de nazi’s. Zij richtten slachtingen aan onder de Joodse en Poolse bevolking van het huidige West-Oekraïne. Na de oorlog voerden de nationalisten nog enkele jaren een guerrillastrijd tegen de Sovjetautoriteiten.
De Organisatie van Oekraïense Nationalisten noemt Berkhoff ‘extreme nationalisten’, met richtlijnen ‘die in die tijd vaak voorkwamen, maar die voor ons erg ongemakkelijk overkomen’. Berhoff vreest dan ook dat het opgraven en herbegraven van de omstreden Oekraïense nationalisten kan leiden tot erosie van de Europese steun voor Oekraïne. In Russische propaganda wordt al jarenlang gezegd dat Oekraïne een land is vol nazi’s, waarbij onder meer naar dit soort groepen wordt gewezen.
Toen president Zelensky eerder deze zomer een legereenheid vernoemde naar Bandera’s Oekraïens Opstandelingenleger (OePA), de gewapende tak van de OUN, leidde dat tot een hoogoplopend conflict met buurland Polen. De OePA vermoordde in de laatste jaren van de oorlog tot honderdduizend Poolse inwoners van het huidige westen van Oekraïne.
Bij de hedendaagse verering van de OUN en de OePA wordt vooral hun strijd tegen de communistische overheersing benadrukt. De Oekraïense taal en cultuur werden door de Sovjet-autoriteiten onderdrukt, en in de jaren dertig orkestreerde de Sovjet-Unie een hongersnood die miljoenen Oekraïners het leven kostte. In die context streden de nationalisten voor een onafhankelijk – en etnisch homogeen – Oekraïne.
Kritiek op de verering van nationalistische leiders ligt moeilijk in Oekraïne. ‘Eén land, één volk, één leider, dat was de ideologie. Ze schuwden geweld niet en hun groet was het heffen van de rechterarm. Als je daar iets over zegt, krijg je het verwijt dat je de Russen napraat’, zegt Berkhoff. ‘Maar je kunt het ook moedig noemen om het op te nemen tegen een totalitaire staat zoals die onder Stalin. In Oekraïne, waar men toch het idee heeft er min of meer alleen voor te staan, is het idee: wij bepalen zelf wel wie onze helden zijn.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant