Serie | Kleine musea Nederland telt veel kleine, onbekende musea, NRC portretteert er deze zomer zes. Deel 1: Het Anton Pieck Museum. In Hattem wordt het grote talent van wijlen Anton Pieck duidelijk in een sympathiek museum vol divers werk van deze kunstenaar, die zoveel meer was dan de man van het Sprookjesbos.
Het Anton Pieck Museum in Hattem.
Wie fan is van de Efteling krijgt vermoedelijk ook een warm gevoel bij het werk van Anton Pieck. De kunstenaar, die in 1987 op 92-jarige leeftijd overleed, stond aan de wieg van het pretpark in Kaatsheuvel, dat in 1952 openging en destijds voornamelijk het Sprookjesbos omvatte. Vrijwel alles daar is door hem ontworpen; het romantische uiterlijk van huisjes, kabouters en zelfs bordjes die naar de wc’s wijzen is waar Anton Pieck beroemd mee is geworden. Kalenders met ‘Efteling-achtige’ tekeningen vonden – en vinden nog steeds – gretig aftrek, net als diverse merchandise als koekblikken, brillenkokers en andere gebruiksvoorwerpen voorzien van een nostalgische tekening van zijn hand.
Maar dat is slechts een deel van het verhaal van deze kunstenaar. Wie enkel aan de Efteling denkt bij het horen van zijn naam doet de man schromelijk tekort, laat het aan hem gewijde museum in het pittoreske Hattem (nabij Zwolle) zien. Dat Anton Pieck over een verbluffende techniek beschikte wordt duidelijk in de verschillende zalen van dit bescheiden en charmante museum, opgericht in 1984 in nauwe samenspraak met Pieck zelf en waar werk te zien is uit alle stadia van zijn kunstenaarschap. De nuttige voorlichtingsfilm die in de hal van het museum te bekijken is maakt duidelijk hoe secuur Pieck te werk ging.
Tekening voor Philips.
Neem zijn – bij het grote publiek bekendste – kalenderplaten (jaar in jaar uit verschenen er jaar- en verjaardagskalenders; voor de jaarkalender maakte Pieck ieder jaar zes nieuwe tekeningen): eerst maakte hij een potloodschets. Vervolgens ging hij die met aquarel accentueren. Daarna volgde een nieuwe potloodschets, met de definitieve aquarelkleuren. Was hij tevreden over het resultaat, dan begon hij wederom helemaal opnieuw, ditmaal met hard potlood, om die ten slotte met verf in te kleuren. Over één kalenderplaat deed hij zo’n twee maanden.
Op zijn zesde werd Pieck samen met zijn tweelingbroer naar tekenles gestuurd, met het oog op toekomstige broodwinning – beiden bleken uitzonderlijke teken- en schildertalenten. Anton werd tekenleraar in Overveen (zijn avontuurlijke broer Henri sloeg een wildere weg in: naast illustrator was hij tijdens de oorlog actief als spion voor de Russen). Dag en nacht was Anton met tekenen bezig; naast zijn werk voor de klas tekende en ontwierp hij voor uiteenlopende uitgeverijen en illustreerde hij honderden boeken. In de vitrines liggen vele voorbeelden; de volgepakte kasten daaronder laten zien dat er nog veel meer gemaakt is. Veel is te bekijken via meerdere digitale zuilen, elk rond een ander spectrum van zijn werk. Wie echt álles wil bekijken is hier dan ook wel even zoet.
Leuk is dat in het museum Piecks eerste officiële werk te zien is: een geschilderd stilleven, waarmee hij direct de eerste prijs in een wedstrijd won. Hij was toen nog maar 10 jaar oud, en al is het werk nog niet helemáál perfect, een kind dat op zo’n jonge leeftijd al zo naar licht kan kijken en de schoonheid ziet van een eenvoudig schaaltje op tafel is een uitzonderlijk talent.
Wat: Anton Pieck Museum
Waar: Hattem, Noordwal 31
Geopend: di t/m za 10.00 – 17.00 uur, zo 13.00 – 17.00 uur
Verzameld wordt: divers werk uit het enorme oeuvre van Anton Pieck, van schetsen tot houtskooltekeningen, etsen en door hem geïllustreerde boeken
Pronkstuk: Dat zijn er vier, zegt conservator Judith Bartel: allereerst een Philips-kalenderplaat „met een eigentijds beeld uit de jaren veertig, dus ‘modern’, maar wel in zijn eigen stijl – ik ben verzot op dat werk.” Verder: een grote houtskooltekening van een straatje in Frankfurt; Anton Piecks eerste ingezonden (en prijswinnende) tekening gemaakt op 10-jarige leeftijd; en de allerlaatste kalenderplaat die niet af is maar waar Pieck tot een paar uur voor zijn overlijden nog aan gewerkt heeft.
Oppervlakte: ruim 400 vierkante meter
Aantal bezoekers per jaar: ruim 26.000
Aantal medewerkers/vrijwilligers: 4 medewerkers en 45 vrijwilligers
Begroting: 275.000 euro (Bartel: „We draaien bijna zonder subsidie. De gemeente Hattem helpt ons met een kleine maar onmisbare instandhoudingssubsidie”).
De tekening waarmee Anton Pieck op 10-jarige leeftijd al een prijs won.
Ook bijzonder (en ontroerend) is het allerlaatste werk van Pieck, een kalenderplaat met sfeerbeeld van een Amsterdams steegje rond 1900; tot een paar uur voor zijn overlijden, op 23 november 1987, heeft hij hier nog aan zitten werken. Het hangt in niet-affe vorm, voorzien van vele bruingekleurde punaisedeukjes – om het papier strak te spannen – ingelijst aan de muur, naast de voorstudie.
De tekening waar Pieck tot een paar uur voor zijn dood nog aan werkte: de Zwarte Bijlsteeg in Amsterdam. (Dit steegje stond symbool voor de krottenwijken in het oude Amsterdam en werd later gesloopt.)
Aantrekkelijk is de hier minutieus herbouwde werkkamer van Pieck, alsmede de gigantische etspers die elders in de zaal staat opgesteld, door hemzelf gekocht in 1915 – en die nog altijd wordt gebruikt tijdens etsworkshops die het museum organiseert. Daarnaast worden attributen getoond die Pieck gebruikte. In zijn carrière als graficus heeft hij vijf verschillende druktechnieken beoefend, die hier op een rij hangen: een ets, houtsnede, gravure, droge naald en een litho. „De stijl is steeds heel anders, het onderwerp ook”, zei hij daar zelf over. „De ets, houtsnede en de droge naald lagen mij uiteindelijk het beste.”
Oud-conservator Anneke Nitrauw, 82 jaar maar nog bijna dagelijks in het museum te vinden als vrijwilligerscoördinator en museumadviseur, vertelt over de sprookjesachtige sfeer van veel van Piecks tekeningen – een stijl waar door sommigen enigszins op wordt neergekeken. Nitrauw: „Hij was inderdaad romantisch en tekende ook zo. Meneer Pieck zei altijd: ik zie nu eenmaal alles door een gekleurde, roze bril. Hij voelde zich thuis in de 19de eeuw. Hij wist heus wel dat destijds echt niet alles geweldig was en tekende zeker ook de armoede, maar óók de gezelligheid op straat, het kneuterige. Daar hield hij erg van. Dat merken we ook aan onze bezoekers: ze vinden het fijn dat de harde wereld van nu hier even helemaal weg is. En zo zat hij ook te tekenen. Hij leefde in die wereld.”
De nagebouwde werkkamer van Anton Pieck, die woonde en werkte in Overveen.
De grote houtskooltekening van een straatje in Frankfurt.
Ze noemt hem, met een twinkeling in haar ogen, „héél aardig, en heel bescheiden”. Een keurige heer ook: „Hij zat hier vaak in de hal op zijn vaste plek en werd dan herkend door fans, die hem soms lang aan de praat hielden. Hij bleef dan altijd heel beleefd en zette handtekeningen. Als hij er genoeg van had liet hij dat heel subtiel merken: als hij even met zijn voet ging wippen wist zijn goede kennis die hem altijd vergezelde dat hij naar huis wilde. Zij sprak hem dan aan en zei: sorry meneer Pieck, maar u moet nu echt naar uw volgende afspraak.”
Ondanks Piecks veelzijdigheid die in het museum wordt getoond is de Efteling hier nooit ver weg; elk jaar staat weer een ander sprookje uit ‘zijn’ Sprookjesbos centraal. Dit jaar staat de bovenste verdieping in het teken van De Indische Waterlelies – dankzij Piecks ontwerpschetsen, tot aan de zich openvouwende waterleliebladeren toe, was dit magische beeld van dansende elfjes en muziek makende kikkers vanaf de opening in 1966 voor veel kinderen het absolute hoogtepunt van een dagje Kaatsheuvel. En net als toen blijft het vrolijke kikkerliedje (‘Afrikaan Beat’ van de Duitse componist Bert Kaempfert) ook na verlaten van het Hattemse museum nog dagen in je hoofd zitten.
Nederland telt veel kleine, minder bekende musea. NRC portretteert er iedere zomer een aantal. Lees hier eerdere afleveringen van de serie Kleine musea.