Artists Against the Kremlin Masha Trebukova is een van de vele Russische kunstenaars die exposeren in de expositie ‘Artists against the Kremlin’ in De Balie. In 1990 verruilde zij Moskou voor Amsterdam. Na de Russische inval in Oekraïne kon ze een tijdlang geen kwast oppakken. „Rusland is zo trots op haar cultuur, maar richt tegelijkertijd dit aan.”
Masha Trebukova bij haar werk ‘Dead Ukrainian Soldiers’.
Kunstschilder Masha Trebukova (63) verruilde in 1990 Moskou voor Amsterdam. Kunstenaar worden was de droom, en de Nederlandse hoofdstad beloofde dit waar te kunnen maken: aan artistieke vrijheid en mogelijkheden geen gebrek. Dit stond in schril contrast met haar tijd aan de prestigieuze Surikov-kunstacademie in Moskou. „Het doel van de opleiding was studenten de techniek van het socialistisch realisme aan te leren”, vertelt Trebukova. Kunst diende als politiek instrument. „Het woord kunst was een vloekwoord, wij leerden schilderen als vak.” Hoge cijfers werden behaald wanneer de stijl overeenkwam met de door het regime gestelde regels. „Er werd gezegd dat als een student dood neer zou vallen, een ander het penseel kon oppakken en het werk precies zo kon afmaken.”
In debatcentrum De Balie in Amsterdam zijn twee van Trebukova’s werken tentoongesteld als onderdeel van de derde editie van Artists Against the Kremlin. De expositie, met ruim zeventig werken van vele Russisch sprekende – en al dan niet gevluchte – kunstenaars, vormt een protest tegen de oorlog in Oekraïne en het autoritarisme van het Kremlin. Werken van punkband Pussy Riot, performancekunstenaar Artem Loskutov, filmmaker Vladlena Sandu en vele anderen zijn de komende weken in De Balie te bezichtigen. De afgelopen twee edities toonden samen meer dan 300 kunstwerken en trokken meer dan vijfduizend bezoekers.
In de dagen voor de opening zijn de organisatoren nog druk bezig met de opbouw van de tentoonstelling: over vijf ruimtes worden werken in uiteenlopende media uitgestald, opgestuurd vanuit Belgrado en Parijs, meegebracht vanuit Berlijn, en weggesmokkeld uit Rusland.
In de achterste zaal van het debatcentrum ligt Trebukova’s kunstwerk Dead Ukrainian Soldiers in een vitrine. Van Nederlandse en Russische kranten maakte zij 355 kaarsenhouders, elk voorzien van een portret van een Oekraïense soldaat die tussen 2018 en 2019 omkwam in het conflict op de Krim en in de Donbas. Want, stelt Trebukova, de overledenen mogen niet worden vergeten. „Het schilderen van de portretten was een bizar gevoel. Hier heb ik voor gestudeerd.”
De 355 kaarsenhouders van Masha Trebukova.
Over bladmuziek schilderde Masha Trebukova slachtoffers van het bloedbad in Boetsja.
De derde editie, getiteld Memory Remains, is een reactie op de pogingen van de Russische autoriteiten om het narratief over de Sovjetrepressie en de oorlog in Oekraïne te veranderen. Geschiedenis wordt herschreven, onderdrukt en geïnstrumentaliseerd. In 2024 beval het Kremlin de sluiting van het Goelag-museum. Enkele maanden geleden werd de Nobelprijswinnende mensenrechtenorganisatie Memorial, die onderdrukking uit het Sovjettijdperk documenteert, bestempeld als extremistische organisatie. Memorial maakt zelf dit jaar deel uit van de expositie in De Balie.
Links bovenaan de trap bevindt zich het tweede werk van Trebukova. Over bladmuziek heeft ze slachtoffers van het bloedbad in Boetsja geschilderd. Nadat het Russische leger hier begin 2022 oorlogsmisdaden had begaan, werd er een grootschalige informatieaanval op het collectieve geheugen geopend. „Rusland is zo trots op haar cultuur, maar richt tegelijkertijd dit aan”, zegt de kunstenaar terwijl ze naar de lichamen op het vergeelde papier kijkt. Ze kon na de Russische inval een tijdlang geen kwast oppakken, nu tekent discrepantie haar werk. Zelf heeft Trebukova familie in Charkiv: „Mensen die mijn taal spreken, doden anderen die mijn taal spreken. Dat valt niet te begrijpen.”
Het doek van de Russische kunstenaar Theo Tisfys doet beroep op de herinneringscultuur en hoe de levens van vijanden van het regime herschreven kunnen worden.
Op dezelfde verdieping zijn de werken van Theo Tisfys (26) en Sasha Fomin (21) te vinden, speciaal gemaakt voor de expositie. Beide kunstenaars zijn vanuit Rusland naar Nederland gevlucht. Het doek van Tisfys doet beroep op de herinneringscultuur en hoe de levens van vijanden van het regime herschreven kunnen worden. Fomins werk dient als kritiek op overheidsjargon, dat zich apolitieke begrippen toe-eigent en hier symbolen van het systeem van maakt.
Werk van Sasha Fomin, dat dient als kritiek op overheidsjargon.
Tevens maken de jonge kunstenaars deel uit van het team dat de expositie organiseert, onder leiding van curator Vladimir Shalamov (44). „We hadden ons in 2024 niet kunnen indenken dat we aan een trilogie waren begonnen”, aldus de curator. Maar hij acht de kans groot dat dit de laatste editie is. „We hebben hier drie jaar lang iedere dag aan gewerkt en iedereen zit tegen een burn-out aan. Ik denk dat, als dit straks verleden tijd is, de werken die we hier hebben tentoongesteld in musea te zien zullen zijn.” Maar tot die tijd is het niet lucratief en de organisatie is inmiddels door alle middelen heen. Shalamov: „Dus volgend jaar niet meer. Maar ja, dat zei ik vorig jaar ook al.”
Curator en organisator Vladimir Shalamov met zijn eigen werk.
Artists Against the Kremlin III: Memory Remains, vrijdag 14 augustus t/m zondag 6 september. Dagelijks gratis te bezoeken in De Balie, Amsterdam. Info: debalie.nl