Nederlands elftal Met de verrassende aanstelling van Xavi Hernández als bondscoach gaat de KNVB voor aanvallend en creatief voetbal. Voetbal waarmee Xavi als speler tot grote prestaties kwam, maar dat hij als trainer nog weinig heeft laten zien.
Xavi in 2024, tijdens een van zijn laatste wedstrijden als trainer van FC Barcelona.
Als Xavi Hernández vertelt over de gouden jaren van FC Barcelona onder trainer Pep Guardiola (2008-2012), benadrukt hij dat dat succes weinig te maken had met fitheid. Ook technisch vond Xavi, een van de beste middenvelders in de geschiedenis van het Spaanse voetbal, de ploeg niet per se beter dan concurrenten als Real Madrid.
Dat FC Barcelona die jaren met oogstrelend voetbal een bijna onverslaanbare ploeg is, heeft volgens hem allemaal te maken met ruimte en tijd, zegt hij in de recente documentaire Cruijff. Xavi had het gevoel dat de ploeg het spel simpelweg beter begreep dan de tegenstanders. „Daar waren we in de jeugd al mee bezig. En later met Guardiola en Rijkaard. Maar het is Cruijff”, zegt Xavi. „Alles begint met Cruijff.”
Woensdag verraste de KNVB met de aanstelling van Xavi (46) als nieuwe bondscoach. Hij tekent een contract tot en met het WK van 2030. Waar andere vooraanstaande voetballanden in de eerste weken na het WK al nieuwe bondscoaches van naam aanstelden (Jörgen Klopp bij Duitsland, Zinedine Zidane bij Frankrijk) bleef de post bij Oranje vacant. Arne Slot, oud-coach van Feyenoord en Liverpool, was sinds het vertrek van Ronald Koeman de belangrijkste kandidaat. Ondanks gesprekken kwam het niet tot een overeenkomst.
Door terughoudendheid van de KNVB raakten eerder Peter Bosz en Erik ten Hag al uit beeld. Vervolgens leek Michael Reiziger, coach van Jong Oranje, de overgebleven kandidaat, waarna plots Xavi uit de hoed kwam. De Spanjaard wil zijn staf aanvullen met Nederlandse inbreng. Onder de vertrokken Koeman was onder meer oud-international Ruud van Nistelrooij assistent.
In een persbericht van de KNVB benoemt Xavi zijn sterke band met het Nederlandse voetbal en Cruijff in het bijzonder. Hij noemt zichzelf „een beetje een zoon van het Nederlandse voetbal”. Het lijkt ook een manier van de KNVB om Xavi neer te zetten als de droomkandidaat, na de stilte over de vacature in de afgelopen anderhalve maand.
Toch zit in Xavi’s woorden wel degelijk een diepere betekenis. Wat is zijn daadwerkelijke connectie met het Nederlandse voetbal? En hoe verliep zijn tijd als trainer bij FC Barcelona, waar hij na 2,5 jaar werd ontslagen?
Als jeugdspeler ziet Xavi met regelmaat het eerste elftal trainen onder leiding van Cruijff. In 1998 laat Louis van Gaal hem als 18-jarige debuteren in het eerste elftal van FC Barcelona. Hoewel Xavi niet altijd basisspeler is, noemt hij Van Gaal in 2014, als ze elkaar weer tegenkomen op het WK in Brazilië op een persconferentie „een geweldig persoon”. Van Gaal was „iemand die voor de volle honderd procent in mijn kwaliteiten geloofde”.
In diezelfde tijd heeft Xavi al contact met Cruijff – die dan geen officiële functie bekleedt bij Barcelona. Met diep ontzag kijkt de jonge Xavi naar de eerste trainer die Barcelona de Champions League heeft bezorgd. „Als Johan verscheen, was het bijna of je Onze Lieve Heer zag”, zegt hij in de Cruijff-documentaire. „Dat was Johan, het was als een visioen, zo van wow!”
Onder Van Gaal wint Xavi de landstitel, onder leiding van coach Frank Rijkaard wint hij in 2006 de Champions League. In de gouden jaren met Pep Guardiola, de belangrijkste apostel van de Cruijff-filosofie, groeit Barcelona met middenvelders Xavi, Andrés Iniesta en Sergio Busquets – en natuurlijk Lionel Messi – uit tot een van de best voetballende teams ooit. Tiki-taka-voetbal (tiquitaca in het Spaans) in zijn zuiverste vorm.
Met dat Barcelona-middenveld vormt hij ook het hart van het Spaanse nationale team, dat in 2008 en 2012 Europees en in 2010 Wereldkampioen wordt. Ook in die ploeg zat volgens Xavi de geest van Cruijff. Niet meteen vanaf het begin vol in de aanval gaan, maar eerst jezelf positioneren. Kijken wat er gebeurt, hoe de tegenstander reageert, terwijl de bal rondgaat. Xavi in de docu: „Volgens het Cruijffisme moet je nadenken. Nadenken en dan pas handelen.”
Nog interessanter, met de wetenschap dat Xavi de nieuwe bondscoach van Oranje is, is zijn analyse van de WK-finale in 2010 die hij met Spanje won. „Nederland speelde agressief, defensief, op de counter”, zegt Xavi. Het moet voor Cruijff „niet makkelijk zijn geweest” om dat te aanschouwen, aldus Xavi. Helemaal omdat Spanje volgens hem wél in de stijl van de Hollandse school speelde: passen, aannemen, passen, driehoekjes. Xavi: „Cruijff stond aan de wieg daarvan.”
In 2014 stopt Xavi als international en sluit zijn carrière af met vier seizoenen bij het Qatarese Al-Sadd, waar hij vervolgens aan zijn carrière als trainer begint. Hij is ook ambassadeur van het door de KNVB vanwege mensenrechtenschendingen fel bekritiseerde WK in Qatar. In de jaren voor het toernooi klinken lovende woorden uit Xavi’s mond over de Golfstaat. Hij leefde met zijn gezin in „een fantastische stad” en genoot van „de hoge kwaliteit van leven in het land”.
De twee seizoenen bij Al-Sadd – waarmee hij het landskampioenschap verovert – blijken de opstap naar zijn absolute droombaan: hoofdtrainer bij FC Barcelona. Sneller dan verwacht, maar FC Barcelona-president Joan Laporta wil na het ontslag van Koeman met Xavi het tiki-taka van Guardiola terugbrengen naar de Catalaanse hoofdstad.
Dat lukte deels. Onder Xavi is FC Barcelona opnieuw een ploeg van balbezit en net als in zijn hoogtijdagen op het Catalaanse middenveld speelt zijn team lange rondo’s. Slechts één ploeg in de Europese top heeft in heeft seizoen 2022/2023 gemiddeld meer balbezit dan FC Barcelona: het Manchester City van zijn oud-trainer Guardiola.
Onder Xavi bloeit Oranje-international Frenkie de Jong op bij Barcelona. In de opbouw krijgt hij de vrijheid om in te dribbelen en acties naar voren te maken, met naast hem Busquets die counters onschadelijk maakt. In een interview met The Guardian in 2022 zegt De Jong dat Xavi hem leert zich nog beter te positioneren op het middenveld. De verschillen tussen Koeman en Xavi zitten volgens De Jong in „details”.
Louis van Gaal, zelf driemaal bondscoach van Oranje, waagt zich desgevraagd niet aan een beoordeling van Xavi als trainer. „Ik kan hem alleen beoordelen als speler. Maar zijn positie als middenvelder maakt de kans groter om een goede trainer te zijn vanwege het oriëntatievermogen dat hij als speler heeft ontwikkeld.” Bovendien, voegt hij toe per mail, heeft de Spanjaard „een innemende persoonlijkheid”.
In zijn eerste volledige seizoen grijpt Xavi direct de landstitel. Een knappe prestatie. Barcelona verkeert in ernstige financiële nood – 1,3 miljard euro schuld – als gevolg van een roekeloos transfer- en salarisbeleid in de jaren ervoor. De jonge coach laat Lamine Yamal op 15-jarige leeftijd debuteren en geeft Spaanse talenten als Pedri en Gavi uit de befaamde jeugdopleiding La Masia een basisplaats – beiden debuteerden onder Koeman.
In het seizoen 2023/2024 gaat het mis voor Xavi. Het positiespel levert lang niet altijd het gehoopte attractieve voetbal op en hij laat zich steeds vaker kritisch uit over de transfermogelijkheden die Real Madrid wél en FC Barcelona niet heeft. Dat valt niet in goede aarde bij Barcelona-president Laporta, die hem in april 2024 nog overtuigde om te blijven nadat Xavi eigenlijk had willen opstappen. In mei 2024 wordt Xavi na 2,5 jaar ontslagen.
Achteraf noemt hij zijn tijd als Barcelona-trainer vanwege alle kritiek „onaangenaam” en „wreed”. „Het put je enorm uit, qua mentale gezondheid, je humeur, je emotionele toestand. Ik ben een positief ingestelde man, maar mijn energie zakt steeds verder weg, tot het punt waarop je zegt: het heeft geen zin meer.”
Na twee jaar zonder baan als trainer staat een uitgeruste Xavi nu voor zijn derde klus. Bij zijn aanstelling als Oranje-bondscoach belooft hij aanvallend, creatief voetbal in de geest van Cruijff. „Natuurlijk is en blijft het belangrijkste doel altijd om te winnen, maar het liefst doe ik dat ook op een manier waarop die kenmerken terugkomen en waar mensen van kunnen genieten.”
Voetbal waarmee hij als speler een klein decennia het Europese voetbal betoverde, maar dat hij als trainer nog weinig heeft laten zien.