Aanslag in Leipzig Voor het eerst werd vorige week in Duitsland een gewapende aanval met een drone gepleegd. De Duitse regering reageert voorzichtig. ‘Maar als je niet reageert op dit soort aanvallen, is dat een uitnodiging om het vaker te doen.’
Politieagenten lopen vrijdag over een veld op het terrein van de luchthaven van Leipzig in het Oost-Duitse Schkeuditz, op zoek naar een drone die mogelijk verband houdt met een vermoedelijke aanslag.
De mislukte aanslag met een drone op een Oekraïens vrachtvliegtuig op de luchthaven van Leipzig, vorige week, „was van een heel andere orde dan wat we hiervoor in Duitsland aan hybride oorlogsvoering hebben gezien”, zegt Carlo Masala, hoogleraar veiligheids- en defensiepolitiek aan de Bundeswehruniversiteit in München. „Dit was de eerste gewapende aanval met een drone in Duitsland.”
Duitsland heeft de afgelopen jaren te maken gehad met honderden incidenten die worden aangeduid als hybride oorlogvoering, van verstoring van het vliegverkeer met drones tot de vernieling van onderzeese data- en stroomkabels, spionage, sabotage aan kritieke infrastructuur en de verspreiding van desinformatie. Zulke vijandige activiteiten zijn erop gericht de grens te laten vervagen tussen een klassieke gewelddadige oorlog en een confrontatie met andere middelen.
Amerikaanse veiligheidsdiensten zouden aanwijzingen hebben dat Rusland achter de actie in Leipzig zat. Maar de Duitse regering laat zich er voorlopig opmerkelijk voorzichtig over uit. Er zouden „mogelijk buitenlandse machten” achter de droneaanval zitten, zei minister van Binnenlandse Zaken Alexander Dobrindt (CSU), zonder een land bij naam te noemen. Masala: „Ik denk niet dat we ooit hard bewijs krijgen wie hierachter zat. Mocht toch duidelijk worden dat het spoor naar Rusland leidt, dan verwacht ik natuurlijk dat mijn regering erop reageert.”
Dit soort aanvallen lijdzaam ondergaan, zonder erop te reageren, is een uitnodiging aan aanvallers om er nog meer uit te voeren, waarschuwt onderzoeker Jan Stöckmann van de Duitse denktank voor buitenlands beleid DGAP. „Westerse landen maken een grote strategische fout als zij niet duidelijk benoemen dat we te maken hebben met het welbewust vertroebelen van wat oorlog is en wat niet. Hybride oorlogvoering is een vorm van oorlog.”
Het incident, waarbij uiteindelijk twee maal een vliegtuig ontsnapte aan een ramp, deed zich vorige week voor op de luchthaven Leipzig, een belangrijk Europees knooppunt voor luchtvrachtverkeer. Eerst werd daar dinsdagavond een geparkeerd Oekraïens vrachtvliegtuig van Antonov Airlines aangevallen door een drone, die het toestel raakte op de vleugel, vlak bij een brandstoftank. Uit videobeelden van de luchthaven bleek volgens Die Zeit dat de drone van de vleugel stuiterde en – zonder te exploderen – op de grond viel.
De drone werd pas uren later opgemerkt door een buschauffeur van de luchthaven die langs het Oekraïense vliegtuig reed. Hij waarschuwde de luchthavenautoriteiten. Bij nadere inspectie werd op enige afstand van de drone een explosief aangetroffen, van semtex, dat vermoedelijk bij de botsing met het vliegtuig was losgeraakt van de drone. Het ontstekingsmechanisme zou volgens de Duitse media niet hebben gewerkt.
De Oekraïense Antonov AN-124, het grootste transportvliegtuig ter wereld, was volgens de Duitse omroepen WDR en NDR en de Süddeutsche Zeitung een dag eerder met militaire munitie vanuit Frankrijk via Leipzig naar het oosten gevlogen, en daarna weer terug naar Leipzig. Op het moment van de droneaanval stond het zonder munitie op de grond. Militaire transporten voor de NAVO lopen ook vaak via de luchthaven van Leipzig.
Het tweede incident was een direct gevolg van de plotselinge sluiting van het vliegveld na de mislukte aanslag op het Oekraïense toestel. Een naderend vrachtvliegtuig van DHL-dochter European Air Transport Leipzig had de landing ingezet, maar was gedwongen die af te breken toen het vliegveld werd gesloten. Bij zijn doorstart raakte het toestel op zo’n 400 meter hoogte een onbekend object, waarop de bemanning een Mayday-noodoproep deed uitgaan. Het DHL-vliegtuig maakte uiteindelijk een veilige noodlanding in Hannover.
Restanten van het object dat het Duitse vrachtvliegtuig had geraakt, zijn vooralsnog niet teruggevonden. Aan de neus van dat toestel werd lichte schade geconstateerd. Berichten in de Duitse pers dat het ging om een drone die in de lucht hing om de aanval op het geparkeerde Oekraïense vliegtuig te filmen, zijn niet bevestigd door de Duitse autoriteiten.
Terwijl de Duitse autoriteiten bezig zijn met hun klopjacht op de mogelijke daders is volgens Die Zeit inmiddels een – mogelijk – belangrijk spoor gevonden. Op de drone die tegen het Oekraïense toestel botste zou dna zijn aangetroffen dat overeenkomt met dna dat in 2024 werd gevonden bij een luchtpostpakket dat explodeerde en in brand vloog in een logistiek centrum van DHL, ook in Leipzig. Aan welke persoon dat dna toebehoort, zou niet bekend zijn.
Amerikaanse inlichtingenfunctionarissen zien volgens The Wall Street Journal een verband tussen de drones in Leipzig en de Russische regering, maar details geeft de Amerikaanse zakenkrant niet. Los van het incident in Leipzig waarschuwden de Amerikaanse inlichtingendiensten vorige week dat de Russische president Poetin in de komende jaren met een kleinschalige aanval op een NAVO-lid de vastberadenheid van het bondgenootschap zou kunnen testen. Anonieme Amerikaanse functionarissen vertelden de krant dat inlichtingenrapporten uitgaan van scenario’s die variëren van een cyberaanval tot een kleinschalige inval in één van de NAVO-landen.
Hoogleraar Masala is niet verbaasd over de onderkoelde reactie van de Duitse regering op de aanslag in Leipzig. „Zolang je de aanslag niet met zekerheid aan een dader kan toeschrijven, kun je geen tegenmaatregelen nemen”, zegt hij. „Het enige wat je kan doen is je verdediging tegen hybride aanvallen versterken. Teleurstellend vond ik dat na de droneaanval de discussie meteen, heel Duits, ging over hoe we de instellingen die voor de luchtverdediging verantwoordelijk zijn beter kunnen organiseren. Maar wat we nodig hebben is meer technologie om drones snel te kunnen waarnemen en uitschakelen.”
Mocht uiteindelijk worden vastgesteld dat inderdaad Rusland achter de aanval zit, dan zijn verschillende reacties mogelijk, stelt Masala. „De klassieke middelen zijn diplomatiek personeel uitwijzen of het culturele centrum van Rusland in Berlijn sluiten. Onconventioneler zou zijn je eigen inlichtingendiensten hybride acties in Rusland te laten uitvoeren. De grootste fout van het Europese Rusland-beleid in de afgelopen vier jaar is geweest dat we de Russen steeds vertellen wat we níet gaan doen. Bijvoorbeeld dat Duitsland Oekraïne geen Taurus-kruisraketten zal leveren.”
Maar waarom, vraagt Masala zich af, „zouden we niet Oekraïense militairen in Duitsland uitnodigen voor een cursus hoe ze met de Taurus moeten omgaan? Zodat de Russen een beetje nerveus worden over de vraag of Berlijn misschien van mening is veranderd over de levering van die raketten. Op de Veiligheidsconferentie in München begin dit jaar, opperde de baas van de Duitse buitenlandse inlichtingendienst (BND) Russische crypto-wallets leeg te halen als Rusland achter hybride acties blijkt te zitten.”
Als Rusland inderdaad de dader blijkt, zegt Masala, zou dat passen in een strategie van Moskou om Europa onder druk te zetten hun hulp aan Oekraïne te staken en Oekraïne aan te sporen de oorlog met Rusland op te geven. „Ook zouden de Russen dit soort hybride acties kunnen gebruiken om de aandacht af te leiden van de oorlog in Oekraïne, die voor Rusland niet goed verloopt.”
Een groep Duitse prominenten uit politiek, wetenschap, diplomatie en het leger, onder wie Stöckmann van de DGAP, publiceerde vorige maand een rapport over hybride oorlogvoering. Daarin roepen zij de Duitse regering op maatregelen te nemen ter afschrikking van dit soort ondermijnende operaties. Bijvoorbeeld door daders duidelijk te maken dat ze voor hun acties geconfronteerd zullen worden met financiële en andere kosten.
„Pro-actief moet Duitsland maatregelen tegen hen voorbereiden, zodat ze weten dat Duitsland bereid en in staat is tot tegenacties”, zegt Stöckmann. „Je hoeft ze niet met gelijke munt terug te betalen: als een Russische hacker een ziekenhuis aanvalt, hoef je niet een Russisch ziekenhuis te hacken. Je kan ook harder optreden tegen de Russische schaduwvloot (die Rusland gebruikt om sancties te omzeilen, red.). Je kan bij vliegvelden de beveiliging tegen drones verbeteren, maar je móet ook afschrikken.
„Hybride aanvallers gaan op zoek naar kwetsbaarheid , naar de zwakste schakel. En als je niets terugdoet, ben je gedoemd tot meer van dit soort aanvallen. Het is niet toevallig dat de olietankers van de Russische schaduwvloot in de Oostzee nu langs de Duitse kust varen, en niet meer langs de Zweedse kust.” De Zweedse kustwacht is dit voorjaar een aantal keer aan boord gegaan van verdachte schepen.
Een Oekraïens vrachtvliegtuig vrachtvliegtuig van Antonov Airlines staat op 5 augustus op de luchthaven van Leipzig in het Oost-Duitse Schkeuditz, nadat daar de avond ervoor een met explosieven geladen drone was gevonden.
Het is een gevaarlijke vergissing het grote aantal incidenten te zien als een reeks individuele aanvallen, zegt Stöckmann. „Er zit systematiek in. Steeds is moeilijk vast te stellen wie erachter zit, en steeds zijn de acties niet bedoeld om een onmiddellijke overwinning te boeken. In Leipzig ging het de daders niet om de explosie die de drone had kunnen veroorzaken, hoe ernstig die ook geweest zou zijn, maar om het ondermijnen van het vertrouwen in de Duitse overheid. Dat is een geleidelijk proces.”
Stöckmann heeft zich verbaasd over de ingehouden reactie van de Duitse regering op de aanval in Leipzig. „Nog geen enkele Duitse bewindspersoon heeft deze aanval aan Rusland toegeschreven. Als je dat wél doet, dan moet je daar als regering ook een consequenties aan verbinden. Als je dat niet wil, of er niet de middelen voor hebt, dan is het politiek gezien waarschijnlijk beter om niets te doen.
„Als je op zo’n aanval wil reageren moet je dat coherent doen. Je kan niet naar een bepaald land wijzen, en dan vier weken later de ambassadeur op het matje roepen en het daarbij laten. Doe het zoals de Britten deden na de vergiftiging van de voormalige Russische inlichtingenofficier Sergej Skripal op Britse bodem: maak de geheime informatie bekend die je over de achtergronden van de aanslag hebt, arresteer mensen, stuur diplomaten het land uit en pak de daders hard aan.”
Op de vraag of er na de aanslag in Leipzig een NAVO-bijeenkomst belegd had moeten worden, zegt Stöckmann: „Ook dat zou alleen verstandig zijn geweest als de NAVO er vervolgens een actie aan had kunnen verbinden. Maar als een bondgenootschap iets dergelijks in een van zijn lidstaten laat gebeuren, ondermijnt dat tot op zekere hoogte wel de geloofwaardigheid van de alliantie.”
Dat Duitsland in september verkiezingen heeft in twee oost-Duitse deelstaten en Berlijn, maakt het land kwetsbaar, volgens Stöckmann. „De uitslag van die verkiezingen kan serieuze consequenties hebben voor de binnenlandse veiligheid. Droneaanvallen zijn in eerste instantie een zaak voor de politie van de deelstaat. Als je straks een deelstaatregering met de AfD hebt, kan dat gezien de vriendschappelijke houding van de AfD ten opzichte van Rusland grote gevolgen hebben voor de bereidheid van andere deelstaten om vertrouwelijke informatie te delen.”