Hitte In de nacht is het warmteverschil groter dan overdag. En dat terwijl kwetsbare mensen tijdens een hittegolf juist ’s nachts herstellen. NRC en Bureau Regio berekenden voor de wijken van alle gevangenissen, verzorgingstehuizen en azc’s in Nederland hoeveel hete nachten ze moeten verduren.
Woonzorgcentrum Larisa in het Maastrichtse Kommelkwartier.
Op de rolstoel van Margie Melotte (75), bewoonster van woonzorgcentrum Larisa in het hartje van Maastricht, liggen haar bril en een doosje wybertjes. Daartussen, onder een zakdoekje, een geheim: haar blauwe waterpistool, aangeschaft ter verkoeling. Wanneer ze het tevoorschijn haalt, begint ze onmiddellijk te schieten. Schaterend neemt ze iedereen ‘onder vuur’. „Dweil je het straks ook zelf op?”, vraagt een personeelslid quasi-serieus in Maastrichts dialect. Kort daarna volgt een al even ongeloofwaardig dreigement: „Ik leg d’r straks een knoop in, hoor!”
Larisa ligt in Maastricht-centrum: de wijk met de meeste zeer warme nachten van Nederland. NRC berekende hoe vaak wijken met verzorgingstehuizen, azc’s en gevangenissen tropische nachten – met een gemiddelde temperatuur boven de 20°C – moeten verduren. Dit onderzoek is uitgevoerd met Bureau Regio, het samenwerkingsverband van dertien regionale omroepen, en maakt gebruik van nachthittedata van de Klimaateffectatlas.
Voor de gezondheid van kwetsbare mensen is „de nachttemperatuur belangrijk voor de gezondheid, omdat je lichaam ’s nachts de kans moet krijgen om te herstellen van de hitte. Slecht slapen [door de hitte] maakt dat moeilijker,” vertelt Lisette Klok, onderzoeker bij de Stichting Climate Adaptation Services. Vooral 75-plussers overlijden tijdens hittegolven.
Daarbij komt dat de regionale temperatuurverschillen in Nederland ‘s avonds en ‘s nachts het grootst zijn, volgens Marjolein van Esch, stedelijk microklimaat onderzoeker aan de TU Delft. „In sommige omgevingen koelt het minder goed af.” De warmte van de dag blijft in steden bijvoorbeeld langer hangen dan op het platteland, legt ze uit.
Voor deze analyse werd de buitentemperatuur gemeten. Koeling, ventilatie, isolatie, buitenzonwering, ramen of het type dak beïnvloeden sterk de warmte dan wel koelte binnenshuis – ook al woon je in een hete buurt. „De kans is wel groter dat het daar lastiger is om je gebouw koel te krijgen”, zegt Van Esch.
Margie Melotte en haar verkoelende waterpistool.
Uit de analyse blijken wijken in de grote steden en het zuiden ’s nachts het warmst. Limburg heeft relatief de meeste verpleeghuizen in wijken met veel ‘plaknachten’, gevolgd door Zuid-Holland. Qua plaatsen spannen Maastricht, Heerlen, Brunssum en Sittard-Geleen de kroon.
De avondtemperatuur beïnvloedt het nachtelijk herstel. „Mensen proberen vaak hun huis te ventileren voor ze gaan slapen. Blijft het ’s avonds warm, dan lukt dat minder goed. Inslapen gaat dan moeilijker, terwijl dat juist belangrijk is voor een goede slaapkwaliteit”, legt klimaatonderzoeker Klok uit. ’s Avonds zijn de temperatuurverschillen groter dan ’s nachts: het warme zuidoosten koelt sneller af dan het koudere noordwesten, waar de opgewarmde zee grotere invloed heeft.
Inwoners van azc’s en gevangenissen blijken om andere redenen kwetsbaar voor nachthitte: ze kunnen nergens heen. En ze mogen zelf geen airco plaatsen. Het COA tolereert één ventilator per ruimte, maar confisqueert alle draagbare airconditioners wegens „beperkte capaciteit van het energienetwerk” en „brandgevaar”. Ook in de gevangenis mogen gedetineerden geen airco plaatsen wegens „het stroomnet”.
De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) laat weten dat het afgelopen jaren „warmer is dan gebruikelijk” en dat ze meer financiële middelen nodig heeft om aanvullend te kunnen koelen. „Veel panden zijn toe aan groot onderhoud of renovatie.”
De Maastrichtse wijk van woonzorgcentrum Larisa (bouwjaar: 2016) staat boven aan beide lijstjes: gemiddeld vijftien tropische nachten en zestig warme avonden. Bewoonster Lia van Bronkhorst (78) houdt zich vooral rustig. En waar ze normaal op het terras of in de tuin wordt gereden en een enkele keer wordt meegenomen naar het Vrijthof, komt ze op de allerheetste dagen helemaal niet buiten.
Maar Van Bronkhorst wil geen medelijden. „Ik heb vooral te doen met de mensen die bij deze hitte moeten werken. Soms zie je het zweet over hun gezicht lopen. Dan zet ik mijn ventilator even voor ze aan. Die heeft gelukkig een afstandsbediening. Ik hoef alleen maar te zitten en te liggen.”
Twee jaar geleden kreeg Van Bronkhorst een hersenbloeding. Die dwong haar tot verhuizen naar het woonzorgcentrum. Op haar zelfstandige woonadres, elders in de Maastrichtse binnenstad, had ze meer last van de warmte, vertelt ze. Larisa heeft een koelsysteem dat werkt vanuit de plafonds. Dat werkt beter dan airco: het veroorzaakt minder gevaarlijke verkoudheden en uitdroging van de huid.
Bewoonster Lia van Bronkhorst probeert zich tijdens de warme dagen en nachten rustig te houden.
„Het systeem haalt zo’n zeven graden van de buitentemperatuur af,” vertelt woordvoerder Sjors Abeling van Envida, het concern waar Larisa onder valt. „Maar tegen 40 graden buiten valt niet op te koelen.” En dat komt weleens voor. In het hart van Maastricht loopt de gevoelstemperatuur op een tropische dag van 33 graden op tot 45,3 graden – 12 graden warmer dan de luchttemperatuur, blijkt uit analyse van data van de Klimaateffectatlas.
Hoe warm het in Maastricht ook wordt, Fabienne Delrock (52) is blij met de maatregelen die Larisa treft. Ze werkt al 35 jaar in de zorg. „Vroeger werkte ik in zorgcentrum Klevarie hier vlakbij, een veel ouder gebouw. Dat was echt veel slechter toegerust voor warme dagen en nachten. Hier in Larisa is alles veel beter en wordt het niet zo snikheet. En er verschuift natuurlijk ook iets bij personeel en bewoners: jaren geleden vonden we dertig graden al heel heet. Nu gaat dat richting veertig graden. Het went een beetje.”
Zorgcoördinator Delrock gaat nog op vakantie en heeft dus tijdens alle hittegolven van dit jaar doorgewerkt. „Het gaat. Natuurlijk doe je het iets rustiger aan. Het mooie is dat andere bewoners daar alle begrip voor hebben. Vanuit de organisatie zijn er onder meer gekoelde sjaaltjes, die het wat draaglijker maken.”
Ondertussen houdt Delrock de bewoners goed in de gaten. „Op tijd het gordijn dicht, als de zon op de ramen begint te schijnen. De boel openzetten in de nacht en vroege ochtend. Eigenlijk het soort maatregelen dat je thuis ook neemt.”
Twee andere zorglocaties van Envida zijn door de gemeente Maastricht aangewezen als koelteplekken, mede vanwege hun koelingssysteem. Voor de nachthitte kun je daar niet schuilen, maar overdag opent de zorginstelling haar deuren voor ouderen bij wie ze wijkzorg leveren.
En dat is in Maastricht voor sommigen hard nodig. Buiten kruipt de temperatuur deze middag naar de 35 à 36 graden. In de centrale ruimtes van het net gerenoveerde, oorspronkelijk uit 1988 daterende woonzorgcentrum De Zeven Bronnen in de Maastrichtse wijk Amby is het ruim tien graden koeler.
„De koelteplek hier maakt deel uit van een Deltaplan waar we met een heleboel organisaties tegelijk allerlei vraagstukken rond zorg samen aanpakken”, legt locatiemanager Benjamin Richartz uit. „Het speelt in op klimaatverandering. Maar het zorgt er ook voor dat ouderen langer thuis kunnen wonen. Dat is fijn voor hen en voor zorginstellingen die lastig aan personeel kunnen komen.”
Deze donderdagmiddag is het buurtinitiatief De Koffiepot naar de koelteplek uitgeweken. Ouderen uit de buurt komen eens in de twee weken bijeen in een kleinere maar huiselijke ruimte. Maar daar is het nu te warm.
De koelteplek bij De Zeven Bronnen biedt een mooi alternatief. Deze donderdag zijn er alleen vrouwen present. De beterschapskaart voor de man die normaal ook naar de Koffiepot komt, gaat rond en iedereen zet een krabbel. De vrouwen genieten van koffie, water en rijstevlaai. Daarna gaan ze jokeren en rummikub spelen.
Annie Vranken pakt een kaart in de koelte van De Zeven Bronnen, ouderen die het thuis te warm hebben kunnen hier kaarten of rummikuppen.
Annie Vranken (92) komt vooral „voor de leuk. We zitten hier nooit om gespreksstof verlegen.” De koelte is mooi meegenomen, vindt ze. Voor Riek Leenders (91), die bij Vranken zit, is de verkoeling geen overbodige luxe: thuis is het erg warm. „Zonneschermen zouden helpen. Maar de woningbouwvereniging doet niks. En zelfs voor het plaatsen van een airco is een vergunning nodig. Ik wil niet weg, want dit is een fijne buurt. Maar ze zouden best iets meer kunnen doen dan alleen huur vangen.”
Koelteplekken in de buurt kunnen een tijdelijke noodoplossing bieden, maar het is geen structureel antwoord: „Het allerbelangrijkste is dat al onze woningen en instellingen koel genoeg zijn om er gezond te kunnen wonen. Avond- en nachthitte is daarin een onderbelicht probleem,” concludeert onderzoeker Klok.
Sinds 2021 moeten nieuwbouwwoningen aan bepaalde eisen voldoen voor het voorkomen van oververhitting. Maar die gelden niet voor bestaande woningen. Daarbij vallen verzorgingstehuizen, gevangenissen en azc’s meestal buiten deze normen. Ook zijn de eisen hetzelfde voor heel Nederland, vertelt Klok. En dat zou anders kunnen: „De regionale verschillen in temperatuur zouden aanleiding kunnen zijn om in de bouwregelgeving meer rekening te houden met lokale klimaatomstandigheden.”
Zelfs op één afdeling van het net gerenoveerde De Zeven Bronnen is de hitte soms nauwelijks te harden: het gedeelte op de eerste verdieping onder een plat dak dat de hele dag in de brandende zon ligt. „We hebben daar airco’s bijgeplaatst”, vertelt huismeester Etiënne Rompelberg, „maar dat is niet voldoende.” Dus werkt Rompelberg nu veel op het dak. Een tuinslang laat langzaam maar zeker water onder de kiezels over het hele platte dak lopen. Rondom de afvoerpijpjes legt hij natte doeken om te voorkomen dat het water wegloopt. „Het betekent dat andere klussen nu blijven liggen. Maar dit is nu acuut.”
Tips? onderzoek@nrc.nl
Voor de nachthitte en avondhitte is gebruik gemaakt van de Klimaateffectatlas: hoe vaak per jaar de gemiddelde avond- of nachttemperatuur boven de 20 graden komt, uit weerstationsdata van mei tot september 2018-2025, omgerekend naar CBS-wijkniveau. Locaties aan de landsgrens of tegen grote wateren zijn niet meegenomen in de analyse omdat die waarden missen uit de Klimaateffectatlas.
Deze hittedata is gekoppeld aan locaties van azc’s (COA), gevangenissen (DJI, inclusief particuliere forensische klinieken) en verzorgingstehuizen (Zorgininzicht, verslagjaar 2024, de meest recente beschikbare data).