Miljoenennota Het kabinet is terug van reces, en kan meteen aan de bak. De door het CPB gepresenteerde economische vooruitzichten vormen het begin van de onderhandelingen over de begroting van volgend jaar. De oppositie ziet de komende periode als cruciaal: het minderheidskabinet zal na zijn eerste halfjaar écht gaan kiezen tussen links en rechts.
Eelco Heinen, minister van Financiën voorafgaand aan de eerste ministerraad na het zomerreces, op het ministerie van Algemene Zaken.
Niet bijzonder vrolijk, maar ook niet in mineur. Zo oogt minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) vrijdag na de eerste ministerraad na de zomervakantie, en na de gepubliceerde economische vooruitzichten van het Centraal Planbureau (CPB). „Minder erg dan verwacht. Maar het valt ook niet mee”, zegt hij.
De gepresenteerde vooruitzichten laten ondanks alle onrust in de wereld een groeiende en veerkrachtige economie zien – al ligt de groei wat lager dan de doelstelling van de coalitie. Het tekort op de begroting blijft volgens het CPB binnen de afgesproken marges. De koopkracht gaat volgend jaar wel iets achteruit, met name door de oorlog in Iran maar ook door geplande lastenverzwaringen van het kabinet. Dalende koopkrachtplaatjes liggen altijd gevoelig in de politiek.
Het kabinet is terug van reces, en mag meteen aan de bak. De door het CPB gepresenteerde economische vooruitzichten vormen het begin van de onderhandelingen over de begroting van volgend jaar. Nu weet het kabinet pas hoeveel financiële ruimte het heeft en wat de plannen betekenen voor Nederlandse huishoudens.
Dit jaar zijn de begrotingsgesprekken spannender dan eerdere jaren. Het gaat om fikse bezuinigingen op het sociale vangnet en investeringen in defensie. Dat terwijl het minderheidskabinet nog geen meerderheden voor de plannen heeft in allebei de Kamers.
Het kabinet heeft komende twee weken in ieder geval afspraken met oppositiepartijen Pro, JA21, ChristenUnie, SGP, 50Plus en Volt. Die zullen plaatsvinden op het ministerie van Algemene Zaken. Daar zitten premier Rob Jetten (D66) en vice-premiers Dilan Yesilgöz (VVD) en Bart van den Brink (CDA) voor de oppositiepartijen klaar. Minister Heinen zit er níét bij, volgens hem omdat de gesprekken gaan over „politiek commitment”, en niet over tabellen. Volgens ingewijden kan het ook helpen dat Heinen, een keiharde onderhandelaar met onbuigzaam karakter, bij deze aftastende gesprekken even niet aanwezig is.
De uitgenodigde oppositiepartijen verwachten van het kabinet dat het vrij concreet laat zien wat de plannen voor 2027 zijn. Dán pas kan er echt onderhandeld worden. Voor nu biedt het coalitieakkoord al wel houvast. Daaruit blijkt dat D66, VVD en CDA in 2027 onder meer 2,1 miljard euro willen investeren in de krijgsmacht en 1 miljard euro in het onderwijs.
Voor die uitgaven is veel steun. Maar waar moet het geld vandaan komen? In het coalitieakkoord staat een verhoging van de belasting voor werkenden en bedrijven en een verhoging van het eigen risico. Steun daarvoor heeft het kabinet niet.
De formele deadline van de miljoenennota is dichtbij. Uiterlijk eind augustus moet het pakket naar de Raad van State. En op Prinsjesdag, 15 september, presenteert minister Heinen ceremonieel de begroting en leest de koning de troonrede voor.
Het kabinet wil het liefst dan al steun hebben voor de plannen in zowel de Eerste als Tweede Kamer, maar het lijkt onwaarschijnlijk dat dat zo snel lukt. Is die meerderheid er niet, dan is Prinsjesdag niet meer dan een startschot voor verdere onderhandelingen.
Het kabinet heeft twee opties om tot meerderheden te komen. Over links met Pro, dan heeft het een meerderheid in de Tweede Kamer en bijna een meerderheid in de Eerste Kamer. Of via een combinatie van rechtse partijen.
Al vóór de zomer waren rechtse partijen somber over hun kansen. De coalitie ziet JA21 als constructief, maar die partij heeft te weinig zetels in de Eerste Kamer (2) om de coalitie te helpen aan een meerderheid. Voor voldoende steun op rechts is daardoor sowieso de grote Eerste Kamerfractie van de BBB nodig (11 zetels).
En dus is het opmerkelijk dat het kabinet weinig interesse toonde in de BBB. De partij had tot vrijdagmiddag nog geen uitnodiging gekregen voor de verkennende gesprekken aankomende weken, in tegenstelling tot bijvoorbeeld JA21 en Pro, al sluit premier Jetten tijdens zijn wekelijkse persconferentie op vrijdagmiddag niet uit dat de BBB later wél op gesprek kan komen. Pas na de persconferentie is de BBB op aandringen van de VVD alsnog uitgenodigd.
Fractievoorzitter Henk Vermeer vertelt NRC dat premier Rob Jetten eerder niet eens bij hem op de koffie is geweest om te praten over de begroting. Vermeer had daarom voor de zomer zélf maar om een afspraak gevraagd. Kort daarna kwam minister Heinen bij hem langs. Met de coalitiefractievoorzitters heeft Vermeer naar eigen zeggen überhaupt geen contact.
Om met BBB te onderhandelen zou het kabinet het stikstofbeleid grondig moeten herzien. Het kabinet en de coalitie zien een aanpassing van het stikstofpakket niet als optie, valt nu te horen. Het stikstofpakket, vinden ze, is juist een zeer belangrijk succes van dit moeizaam opererende kabinet.
Bovendien is de coalitie er niet zeker van dat de senaatsfractie van de BBB een eenheid is. „Zullen de senatoren wel luisteren naar de partijtop? De partij verloor in de afgelopen jaren vijf senatoren”, zegt een coalitiepoliticus. Ook ingewijden bij JA21 vinden de route over rechts om die reden risicovol.
Al met al lijkt de route over rechts met BBB en JA21 niet reëel. Zo ervaren BBB en JA21 dat ook. Die partijen zijn ervan overtuigd dat het kabinet voorsorteert op samenwerking met Pro. Dat vinden ze niet alleen maar erg: als het kabinet enigszins naar links afslaat, kunnen zij zich als rechtse oppositiepartijen goed profileren.
Bij Pro zélf heerst juist twijfel of het kabinet hen wel ziet zitten. De VVD heeft Pro structureel afgewezen tijdens de campagne en de formatie. Nog altijd houdt de VVD zoveel mogelijk afstand van Pro. Ook in deze begrotingsonderhandelingen zeggen VVD’ers dat zij er beslist niet van overtuigd zijn dat Pro nodig is. De vraag hoe een meerderheid in de senaat dan zónder Pro tot stand moet komen, beantwoorden ze niet.
D66’ers willen wel graag met Pro verder. Zij sussen Pro-Kamerleden al sinds de kabinetsinstallatie. Uiteindelijk zal de VVD móéten inbinden, beloven zij. Ook de CDA-top ziet dat zo. De zetels van Pro zijn simpelweg nodig. Pro zal het landsbestuur naar links kunnen trekken.
Daarin geloven durft Pro inmiddels niet meer. Het afgelopen halfjaar zagen zij keer op keer hoe de VVD de dienst uitmaakt in de coalitie. D66 en CDA corrigeerden de VVD niet, vindt Pro.
Inhoudelijk moet veel gebeuren, willen Pro en de VVD dichter bij elkaar komen. Pro vindt ook dat het kabinet moet investeren in defensie, maar wil dat geld ophalen bij vermogenden en bedrijven. En niet, zoals het kabinet van plan is, bij werkenden, zorgbehoevenden en werklozen. De coalitie heeft geen plannen om de lasten op vermogens te verhogen. Dat is goeddeels door de VVD uitonderhandeld bij de formatie, tegen de wil van D66 en CDA. De partijen van Jetten en Bontenbal zijn, net als Pro, voor het aanpakken van vermogensongelijkheid.
Wat de onderhandelingen extra ingewikkeld maakt: Pro wil niet alleen praten over 2027, maar ook over kabinetsplannen over de periode daarna. Vanaf 2028 wil het kabinet miljarden bezuinigen op zorg en Sociale Zaken. Pro en de vakbonden zijn daar fel op tegen.
Het zou een miljardenverbouwing van de begroting betekenen. Premier Jetten wil de steun voor zijn begroting regelen in de komende twee weken, nog vóór Prinsjesdag, zegt hij. Maar ook in het kabinet leeft het besef dat die planning heel optimistisch is.
Het is ook de vraag of een snelle deal tussen oppositie en kabinet aantrekkelijk is. Als de VVD zonder tegenstribbelen met Pro samenwerkt, kunnen de vele electorale concurrenten rechts van de VVD de partij daarop aanvallen.
Ook voor Pro kan het opportuun zijn om langer te onderhandelen. Die partij loopt het risico verantwoordelijk gehouden te worden voor de gehele begroting, als zij snel een complete deal sluiten. Door ook strijd te leveren tegen dit kabinet, kan de partij geleidelijk overwinningen boeken en claimen de komende weken zonder aangesproken te worden op het totaalplaatje. Maar Pro wil sowieso dat alle begrotingen dit jaar nog door beide Kamers behandeld worden.
Een harde deadline komt pas halverwege november in zicht, dan moet de Tweede Kamer stemmen over het belastingplan, waarin geregeld wordt hoe het kabinet aan zijn inkomsten komt.
De oppositie ziet de komende periode als cruciaal: het minderheidskabinet zal na zijn eerste halfjaar écht gaan kiezen tussen links en rechts.