is de ombudsvrouw van de Volkskrant.
Over het thema werd vooraf niet lichtvaardig gedacht. Zowel de maker als de adjunct-hoofdredacteur en de chefs van Volkskrant Magazine wisten dat het oppassen was; moord en doodslag als onderwerp van de zomerquiz die acht weken lang in het goedgeluimde zomermagazine staat.
Van tevoren was er overleg over het thema. Is het niet te gevoelig, te riskant? Toch was het juist het contrast dat de doorslag gaf: het zomermagazine, doorgaans licht en vrolijk, kon wel een scherp randje gebruiken, was de conclusie.
De inspiratie voor het onderwerp kwam van populaire puzzelboeken als Murdoku en Murdle, een soort sudoku’s, maar dan met verzonnen moordmysteries. In het zomermagazine zou het gaan om moord in fictie én in het echte leven. ‘We wisten dat het een balanceeract zou worden’, zegt de maker van de quiz. ‘Ik denk dat het grotendeels gelukt is, maar inderdaad, het is ook misgegaan.’
Dat was vooral het geval bij de bonusvraag van aflevering 3 (25 juli). ‘Mohammed en Mohammed werden op nieuwsjaarsdag doodgeschoten’, begon die. ‘De aanleiding voor deze dubbele moord was…’
Puzzelaars konden kiezen uit vier opties, waarvan er drie crimineel van aard waren: A. Een uit de hand gelopen prank-call, B. Een geëscaleerde ripdeal, C. Een wraakactie na een disstrack, D. Een conflict tussen loverboys.
Voor wie de dramatische gebeurtenis niet meer helder voor de geest heeft: de 16-jarige Mohammad (zijn naam was verkeerd geschreven in de quiz) en de 18-jarige Mohammed waren Syrische tieners die in Amsterdam in een opvanglocatie voor minderjarige asielzoekers verbleven. Ze zouden op weg zijn geweest naar een McDonald’s toen zij in een park werden doodgeschoten.
Het OM verdenkt een man die aan psychoses en schizofrenie lijdt. Twee neven van de verdachte zouden een youtuber hebben betaald om hem te bellen met een bedacht misdaadverhaal, een prank-call dus. Daarop zou de man met een wapen naar het park zijn vertrokken. De Syrische jongens waren simpelweg op het verkeerde moment op de verkeerde plaats, constateerde het OM.
Ongemakkelijk feit: Nederland blonk niet uit in empathie na de dubbele moord. Bij een herdenking een week later tekende een Volkskrant-verslaggever een pijnlijke constatering op uit de mond van een buurtbewoner: ‘Aanvankelijk lagen er slechts drie bloemen en een kaartje.’
Niet bepaald lekker quizmateriaal, kortom. En al helemaal niet met de stigmatiserende antwoordmogelijkheden, waarmee toch de indruk werd gewekt dat de tieners het ook aan zichzelf te danken hadden.
Terecht waren lezers boos. Ongeveer tien mensen meldden zich per mail, ook op sociale media als Bluesky en Instagram was de woede groot. Een verslaggever die over de zaak had geschreven, kaartte het intern aan. Hij noemde het op sociale media ‘uitermate pijnlijk’.
Dat vonden de hoofdredactie en de chefs van Volkskrant Magazine óók. Die laatsten stuurden de maandag erop een reactie aan de mensen die een klacht hadden gemaild. ‘We zijn er niet scherp genoeg op geweest voordat het magazine naar de drukker ging, en daarvoor bieden we onze excuses aan.’
Lezers wilden weten hoe dit kon gebeuren. Kopij verschijnt immers niet vanzelf op de pagina’s, er kijken altijd meerdere mensen naar. Veel verhalen in de krant, vooral de langere, worden intensief meegelezen, niet alleen door de eindredactie, maar ook door chefs.
Bij deze aflevering van de zomerquiz ging het anders. Er was, kun je zeggen, een vakantievacuüm. Dat is geen vergoelijking, wel een verklaring. De vragen van de zomerquiz belandden bij de ene chef in de inbox, maar hij kon er niet meer naar kijken omdat hij alles aan het afronden was voor zijn vakantie. De andere chef, net terug van vakantie, veronderstelde vervolgens dat alles goed was en heeft er ook niet meer naar gekeken.
Sowieso was de overtuiging dat de quiz goed liep: de aandacht ging vooral uit naar de langere verhalen en nieuwe rubrieken in het zomermagazine, er moest nog veel gebeuren.
Een eindredacteur keek wel nauwkeurig naar de vragen. Zo correspondeerde hij nog met de maker van de quiz over een andere vraag. Over de bonusvraag viel hij niet, juist door de bewust onduidelijke formulering: bij de namen Mohammed (sic.) en Mohammed ging er geen lichtje branden. Dat is ook niet zo gek, want in de media werd veelal gesproken over ‘Syrische tieners’ of ‘Syrische jongens’. ‘Dan was het me eerder opgevallen’, zegt de eindredacteur.
In de vraag werd dus niets weggegeven over de tragische aspecten: hier ontnamen de puzzelwetten, waarbij er wat te raden over moet blijven, dus het zicht op een zorgvuldige beoordeling.
De maker, een freelancer, wijt de misstap ook aan zijn ‘puzzelblik’. ‘Ik sloeg aan op de prank-call: dat zoiets de aanleiding is voor twee moorden is uitzinnig. Een onwaarschijnlijk antwoord dus, interessant voor een quizmaker. Dan zet je er drie antwoorden bij die in theorie wel iets met misdaad te maken hebben. Daarbij ben ik voorbijgegaan aan de gevoeligheden van deze recente zaak.’
In de boze reacties werd gesuggereerd dat de misstap zou komen door een gebrek aan empathie met de slachtoffers, vanwege hun afkomst. Alle betrokkenen ontkennen dat. Wat de suggestie weerspreekt, al is het zeker geen positief voorbeeld, is dat in aflevering 2 ook een bonusvraag zat die mijns inziens ongepast was: die ging over de Nederlandse vrouw die in maart dood in haar woning in Amsterdam-Zuid werd gevonden. Haar partner zit vast, een mogelijk geval van femicide dus. Wederom te recent en te pijnlijk.
Daarmee rest de vraag of het onderwerp moord en doodslag zich überhaupt leent voor een zomerquiz. Vooropgesteld: de quiz zit razend knap in elkaar. Op puzzelfora is er lof, ook voor het thema. Het is nogal een uitdaging, en een monsterklus, om een quiz te bedenken waarvan niet alle antwoorden snel met AI op te roepen zijn. Het zou jammer zijn om op basis van een paar gewraakte vragen het hele project langs de kant van de weg te zetten.
Het thema komt ook niet helemaal uit de lucht vallen. Moord fascineert en is daarmee onmiskenbaar een onderdeel van de populaire cultuur. Denk aan de populariteit van true-crimeseries en -podcasts, overigens eveneens variërend van respectvol tot smakeloos.
Het onderwerp valt of staat met de uitvoering. In combinatie met de ludieke toon waarmee de zomerquiz wordt aangevlogen (‘Ha, gezellig’) en de vrolijke illustraties is het in ieder geval een dun koord om te bewandelen.
Vooraf constateerden de betrokkenen al dat het een gevoelig thema was. Helaas is het grotendeels bij die constatering gebleven. Zo zijn er van tevoren geen richtlijnen geformuleerd voor de vragen. Na de ophef gebeurde dat wel: geen recente moorden, meer nadruk op fictie en zaken van lang geleden of ver weg. Ook had er – en ja, achteraf is het makkelijk praten – beter moeten worden meegelezen. Een risicovol onderwerp vereist nu eenmaal meer begeleiding. Een puzzelmaker kun je niet verwijten dat hij een puzzelblik heeft. De redactie moet het morele en inhoudelijke vangnet zijn.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant