Gemeenten wachten te vaak tot bestuurskracht, financiën of regionale samenwerking vastlopen. Zover hoeft het niet te komen, als gemeenten net als auto’s een periodieke ‘apk-check’ laten doen op hun bestuurlijke kwaliteit.
In de politiek gaat het vaak over het vertrouwen, of juist het gebrek daaraan. Minder aandacht is er voor het onderhoud dat nodig is om onze democratie gezond te houden. Verkiezingen en democratische instituties vormen weliswaar de basis, maar zijn niet voldoende om het democratische systeem draaiende te houden. Democratie is meer dan de helft plus één: het vraagt ook om het respecteren van de rechtsstaat en het erkennen van onafhankelijke instituties en de rechterlijke macht.
Of je nu begint bij de oud-Atheense politicus Pericles, de Amerikaanse historicus Timothy Snyder of alle verstandige denkers ertussen, de geschiedenis leert ons dat democratie geen vanzelfsprekendheid is, maar een voortdurende daad van waakzaamheid. En die waakzaamheid begint bij jezelf.
Over de auteur
Arthur van Dijk is commissaris van de Koning in Noord-Holland.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Die les is actueler dan ze lijkt. Gemeenten zijn het fundament van de Nederlandse democratie, maar opereren in een werkelijkheid die steeds ingewikkelder wordt. Taken stapelen zich op, samenwerking over gemeentegrenzen heen is noodzakelijk en financiële druk neemt toe. Tegelijk blijft het politieke debat vaak hangen in de korte termijn van jaarstukken en sluitende begrotingen.
Democratie is niet vanzelfsprekend. Zonder onderhoud raakt ze uit balans. Die gedachte krijgt in Noord-Holland een praktische vertaling door de ontwikkeling van de ‘gemeentelijke apk’. Een instrument waarmee gemeenten vrijwillig hun eigen kracht en kwaliteit van bestuur tegen het licht kunnen houden. Geen middel om te controleren of af te rekenen, maar een spiegel om van te leren en ons scherp te houden. Het idee is simpel; als we auto’s periodiek keuren om veilig te blijven rijden, waarom doen we dat dan niet structureel met ons openbaar bestuur?
Gemeenteraden zijn gewend om terug te kijken en vooruit te rekenen. Jaarstukken en begrotingen vormen het hart van het politieke debat. Maar daar zit een blinde vlek: de langere termijn en de bestuurlijke omgeving buiten de eigen gemeentegrenzen. Want de realiteit verandert continu.
Gemeenten werken steeds intensiever samen, taken zijn complexer en regionale afhankelijkheden nemen toe. Wat gebeurt er als een buurgemeente financieel afhaakt? Wat betekent dat voor gezamenlijke voorzieningen zoals een Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD) of veiligheidsregio? En wie is daar uiteindelijk verantwoordelijk voor?
Dat klinkt technocratisch, maar is in wezen politiek. Want achter die vragen schuilt een groter probleem: democratische controle wordt diffuser naarmate besluitvorming zich verplaatst naar samenwerkingsverbanden. Wie is nog aanspreekbaar als een veiligheidsregio hapert? Wie legt verantwoording af als financiële tekorten zich opstapelen over meerdere gemeenten?
De reflex is vaak om dit soort vragen voor zich uit te schuiven, tot het misgaat. Dan volgt onderzoek, ingrijpen en herstel. Maar dan is de schade al aangericht, zowel bestuurlijk als in het vertrouwen van inwoners. Ik zie dat de gemeenten in Noord-Holland hard werken aan goed bestuur voor hun inwoners en bedrijven, en gelijktijdig constateer ik dat de uitvoeringskracht van die gemeenten steeds meer onder druk staat. Hebben zij nog voldoende capaciteit en financiële middelen om de problemen van deze tijd het hoofd te bieden?
De kracht van de ‘gemeentelijke apk’ zit in het omdraaien van die logica. Niet wachten op incidenten, maar structureel nadenken over de toekomst. Niet alleen kijken naar cijfers, maar ook naar bestuurlijke kwaliteit en samenwerking. Dat vraagt iets wat in de politiek schaars is: tijd nemen voor de lange termijn zonder directe crisis.
De apk-kaartenset en bijbehorende handreiking zijn bedoeld om te kijken of er nog voldoende profiel op de banden zit. Gemeenten houden zelf de regie, terwijl ze worden uitgedaagd om verder te kijken dan het nu, de eigen bestuurstermijn en het eigen grondgebied. De kern blijft overeind. Gemeenten zijn autonoom en verantwoordelijk voor hun eigen bestuurskracht. Maar zelfstandigheid betekent niet dat je alles alleen moet doen of overzien.
De kwaliteit van het openbaar bestuur is een gedeelde verantwoordelijkheid. Alle overheden samen vormen één keten. En misschien is dat wel de kern: een sterk openbaar bestuur vraagt om voortdurende aandacht en samenwerking tussen gemeenten, provincies en het Rijk. Niet alleen tijdens verkiezingen, maar élke dag. De vraag is daarbij niet óf we dit doen, maar hoe we het structureel en gezamenlijk organiseren. De apk voor gemeenten is daarbij een handreiking naar een goed moment voor reflectie.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant