Oekraïense identiteit Jevhen Konovalets, in 1938 geliquideerd en begraven in Rotterdam, wacht in Kyiv een heldenonthaal. Het plan om hem op te graven was er al veel langer, maar kwam door de Russische agressieoorlog in een stroomversnelling. Juist nu zoekt Oekraïne actief naar kracht en inspiratie om de oorlog vol te houden, ook als hier helden voor nodig zijn die elders worden gezien als gewelddadige nationalisten.
Op muren, bushokjes en schuilplaatsen in Kyiv is het portret van Jevhen Konovalets te zien met de woorden ‘We wachten thuis op je’.
‘We wachten thuis op je.’ De kreet duikt de laatste dagen overal op in Oekraïne. Op muren, bushokjes en schuilplaatsen. Boven de leus altijd hetzelfde bekende portret. Jevhen Konovalets. Snor, scheiding, opgestoken kraag. Konovalets, leider van de Organisatie van Oekraïense Nationalisten (OOeN, internationaal ook bekend als OUN), werd in 1938 geliquideerd door een agent van Stalin, op de Rotterdamse Coolsingel.
Tot deze week lag hij begraven in Crooswijk. Tijdens een bezoek eind juli aan de begraafplaats van de Rotterdamse wijk valt na een flauwe bocht van het grindpad de blauw-gele voetbalsjaal op de zwarte grafsteen als eerste op. Daarna: zonnebloemen, een bosje Oekraïens graan, blauw-gele linten.
Dat graf in Rotterdam is nu leeg. Dinsdag werden de stoffelijke resten van Konovalets opgegraven. Midden in oorlogstijd en 88 jaar na zijn dood keerden zijn overblijfselen donderdag terug naar het op hem wachtende Oekraïne, voor een herbegrafenis. Voor Oekraïne is hij een held, een strijder voor onafhankelijkheid. Voor buurlanden als Polen en Rusland vormt hij tot op de dag van vandaag het gezicht van gewelddadig nationalisme.
Portret van Konovalets in het aan hem gewijde museum.
Zijn graf in het Rotterdamse Crooswijk.
De Coolsingel, 23 mei 1938. Ter hoogte van hotel Atlanta, tegenwoordig een NH-hotel met op de begane grond een voordeelwinkel, klinkt een enorme explosie. Ruiten sneuvelen, twee voorbijgangers raken gewond. Het lichaam van de 46-jarige Konovalets wordt uiteengereten.
Even daarvoor heeft de Oekraïner in het hotel afgesproken met Pavel Soedoplatov. Zogenaamd een medestander, maar in werkelijkheid werkzaam voor de NKVD, Jozef Stalins geheime politie. Soedoplatov heeft van de Sovjetleider persoonlijk opdracht gekregen voor de aanslag, die past in een patroon van liquidaties: Stalin heeft het niet op organisaties die de eenheid van de Sovjet-Unie kunnen ondermijnen.
In hotel Atlanta heeft Soedoplatov een cadeau bij zich: een doos bonbons, met daarin een bom. Als Konovalets eenmaal buiten staat, komt deze tot ontploffing. Een getuige uit die tijd: „Een deel van een zijner beenen kwam vlak voor mijn voeten terecht. Ik raapte het behoedzaam op en legde het bij het lijk. Zijn bloed besmeurde mijn schoenen.”
Ongeveer 1.600 kilometer ten oosten van de Coolsingel draait de auto de Konovaletsstraat op, langs de muur met de Konovalets-graffiti, de kerk met de begraafplaats waar zijn (groot)ouders liggen begraven, en stopt bij zijn vroegere huis, tegenwoordig een museum. Dit is Konovaletsgrond, zijn geboorteplaats Zasjkiv (13.000 inwoners), op een half uur rijden ten noorden van de West-Oekraïense stad Lviv.
Voor de ingang van het museum staat een standbeeld van Konovalets: onthoofd en met een gat erin. In de nacht van 9 op 10 juli 1991, de Sovjet-Unie stond op instorten, bliezen tien militairen het monument op, vertelt oud-museumdirecteur Ihor Seletsky tijdens een rondleiding. Daar bleef het niet bij. In 2015, ruim vóór de grootschalige invasie van februari 2022, werd een Russische poging om het museumhuis op te blazen verijdeld. In Zasjkiv, wil Seletsky maar zeggen, vechten ze al veel langer tegen de Russen.
Het gehavende standbeeld van Konovalets bij het museum in Zasjkiv.
„Dit is het museum van een krijger”, zegt Seletsky eenmaal binnen. Er hangt een zwart-witfoto, van de aanslag op de Coolsingel, met bloedsporen en omstanders, maar verder is het vrij leeg. Veel spullen zijn opgeslagen in Lviv, in kelders, omdat het museum kan worden geraakt door een Russische drone of raket.
Na februari 2022 was het tijdelijk gesloten. Nu is het weer open, maar reclame wordt er niet voor gemaakt. „Dat is vragen om Russisch onheil”, zegt Seletsky.
Seletsky (66) weet niet alleen alles over Konovalets, hij is ook door hem geïnspireerd. Op dag drie van de grootschalige invasie schreef hij zijn testament. Op dag vier wilde de oud-militair zich aanmelden voor het front. Vanwege zijn leeftijd werd hij afgewezen. Hij liet het daar niet bij zitten, en tuigde een militair trainingsprogramma op voor zijn landgenoten.
Veel spullen in het Konovalets-museum zijn opgeslagen in kelders, uit vrees voor Russische aanvallen.
Ihor Seletsky gaf in 2022 militaire trainingen tussen zelfgemaakte loopgraven.
Aan de overkant van het museumhuis, voorbij het meer, duiken de beboste heuvels van West-Galicië op. Vanuit hier voerden Oekraïense partizanen hun aanvallen uit op de Sovjetbezetter. Na de grootschalige Russische invasie gaf Seletsky hier schietlessen, tussen zelfgemaakte loopgraven. „We voelden ons verloren, we wisten niet wat we moesten doen”, omschrijft hij de wanhoop tijdens de eerste oorlogsdagen. Seletsky – type krachtmens – doet voor hoe iedereen destijds een metershoge aarden moest leren beklimmen: hij klimt met gemak omhoog. „Ik hoop dat onze oefeningen levens hebben gered.”
In Zasjkiv voeren ze naar hun idee dezelfde strijd tegen de Russen als Konovalets honderd jaar terug. West-Oekraïne is altijd een bron geweest van opstand tegen Poolse en Russische heersers. Konovalets leidde de Oekraïense Militaire Organisatie en verzette zich met de OOeN eind jaren twintig en begin jaren dertig tegen de Poolse pacificatie, een repressiecampagne in Oost-Galicië (West-Oekraïne) tegen de lokale bevolking, toen het gebied deel uitmaakte van de Tweede Poolse Republiek. Later onderdrukten de Sovjet-bezetters de Oekraïners.
Op de begraafplaats in Zasjkiv naast de kerk wapperen Oekraïense vlaggen bij de graven van zeven militairen uit het dorp die tijdens de huidige oorlog zijn omgekomen. Twintig meter verderop staat een monument voor inwoners ‘die gedood en gemarteld werden in NKVD-gevangenissen en -kampen, door Duitse fascisten en Poolse terroristen’. Tussen de tientallen namen staat ook die van Konovalets.
Teresa Tsjoepka (79) maait het gras bij het graf van haar ouders. Toen ze drie was, werd ze met haar familieleden voor tien jaar naar een werkkamp in Siberië gedeporteerd. Ze is voorzichtig met wat ze zegt. Een verkeerd woord en het kan afgelopen zijn, heeft ze onthouden na vele decennia van Sovjet-repressie. De terugkeer naar Zasjkiv na tien jaar werkkamp was kil. „Niemand erkende ons als Oekraïners. We waren de vijanden van het volk.”
De Sovjetautoriteiten, herinnert Tsjoepka zich, hadden van het huis van Konovalets een medisch centrum gemaakt. Tegenwoordig is er op Konovalets’ geboorte- en sterfdag jaarlijks een optocht in de stad. „Polen, Russen willen ons altijd vernederen”, zegt ze verbitterd als ze klaar is met maaien. „Ze respecteren ons niet. Ze erkennen onze identiteit, cultuur en tradities niet. Zij hebben hun helden, wij de onze.”
De begraafplaats van Zasjkiv.
Teresa Tsjoepka bij de ingang van haar huis.
Rond Konovalets hangt een zweem van verdenkingen en controverses. Tegenstanders zetten hem neer als een radicale nationalist die met nazi-Duitsland samenwerkte en antisemitische standpunten had. Zijn ideeën zouden na zijn dood doorwerken. Toen Konovalets overleed, viel de OOeN uiteen in twee fracties. Andri Melnyk ging de gematigde OOeN leiden, Stepan Bandera richtte het radicalere Oekraïens Opstandelingenleger (OePA) op. OePA-leden maakten zich in de Tweede Wereldoorlog schuldig aan de moord op Joden.
Hoewel Konovalets toen al was overleden, ziet het Kremlin hem als de grondlegger voor de daden van Melnyk en Bandera. In Russische oorlogspropaganda wordt gesproken van Oekraïense nazi’s tegen wie moet worden gevochten.
Ook voor de Polen liggen Konovalets en zijn OOeN gevoelig. Ze beschouwen hem als een terrorist. Nog gevoeliger ligt het bloedbad in de historische regio Wolynië tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen tienduizenden Polen werden vermoord door Bandera’s OePA.
Wandelend richting het historische marktplein van Lviv legt Konovalets-biograaf Ivan Choma (45) uit wat Konovalets deed in Rotterdam toen hij NKVD-agent Pavel Soedoplatov ontmoette. Volgens de historicus van de Polytechnische Universiteit van Lviv reisden Oekraïense nationalisten vaker naar Nederland. Daar kwam geld binnen vanuit de overzeese Oekraïense diaspora. Volgens Choma besefte Konovalets heel goed dat hij met een agent te maken kon hebben. „Hij begreep alleen niet helemaal wat deze persoon precies deed.”
In zijn zoektocht naar samenwerking voor de Oekraïense zaak kwam Konovalets in de jaren dertig ook uit bij Hitlers Duitsland, toen dat zich ontpopte als militaire grootmacht. De Oekraïense leider schatte in dat Duitsland als enige staat in Europa een oorlog kon beginnen tegen de Sovjet-Unie. En in deze oorlog moeten we de Duitsers laten zien dat we onze eigen staat willen, was de gedachte bij Konovalets.
Stond Konovalets daarmee achter Hitlers antisemitische politiek? Had de Oekraïner iets tegen Joden? Choma ziet dat niet terug in zijn landgenoot. In een woelige, onzekere wereld, waarin oorlog dreigde, waren landen en politici op zoek naar bondgenootschappen. Voor Konovalets stond dat voorop. „Hij bewonderde Hitler niet.”
Historicus Ivan Choma.
Maar de OOeN voerde tegen Polen wel degelijk een strategie van geweld, sabotage en moorden met een etnisch homogeen en zelfstandig Oekraïne als doel, blijkt uit het boek Grensland: een geschiedenis van Oekraïne van de Nederlandse historicus Marc Jansen. Voor Polen, Russen en Joden was in principe geen plek, schrijft hij.
De term Oekraïens nationalisme moet je anders interpreteren, verdedigt Choma. In het Westen kent het een negatieve lading, legt hij uit. In Oekraïne niet. „Oekraïens nationalisme is niet antisemitisch, niet anti-Pools. Het is nationalisme voor de eigen staat.”
Het nieuwe graf van Konovalets komt te liggen in Kyiv, op de nieuwe Nationale Militaire Herdenkingsbegraafplaats. Terwijl ’s avonds bouwvakkers nog bezig zijn, liggen op veld A07 graven van in de afgelopen 4,5 jaar omgekomen militairen. Helemaal alleen op veld A01 liggen in een hoek Andri Melnyk en zijn vrouw Sofia als eersten. Afgelopen voorjaar werd Melnyks lichaam overgebracht van Luxemburg, waar hij lag begraven, naar Kyiv. Naast het echtpaar komt het graf van Konovalets. Bandera, die in 1959 in München door de Sovjet-Unie werd vermoord en in de Duitse stad ligt begraven, kan weleens de volgende zijn.
Konovalets wordt herbegraven op de nieuwe Nationale Militaire Herdenkingsbegraafplaats in Kyiv. Hier liggen de graven van de militairen die in sinds februari 2022 in de oorlog met Rusland zijn gesneuveld.
Naast de nieuwe begraafplaats werkt Oekraïne aan de oprichting van een nationaal pantheon voor mensen die het land hebben verdedigd, opgebouwd en vormgegeven. In een wetsvoorstel is vastgelegd dat het pantheon gebouwd wordt op het terrein van het Lavra, het beroemde Holenklooster en een van de meest heilige plaatsen van het orthodoxe christendom. Wie er komen te liggen, is nog de vraag. Te denken valt aan onder meer Konovalets, Melnyk en Bandera.
Ieder land kiest zijn helden, schreef Lubomyr Luciuk, auteur van boeken over de Oekraïense geschiedenis, vorige maand in de Kyiv Post. Ook die in het buitenland omstreden zijn, zoals Oliver Cromwell, Napoleon en de Poolse maarschalk Józef Pilsudski.
„De vraag is niet of elk individu in het Oekraïense nationale pantheon onberispelijk was. Bijna geen enkele nationale held van welk land dan ook was dat ooit. De vraag is of Oekraïne dezelfde vrijheid moet worden ontzegd dat elk ander land claimt: het recht om zijn verleden te interpreteren volgens zijn eigen maatstaven.”
Wat heeft Oekraïne met de terugkeer van nationale leiders als Konovalets en Melnyk voor ogen?
In de werkkamer van de huidige OOeN-leider Bohdan Tsjervak liggen tal van boeken over de Oekraïense geschiedenis. De 62-jarige Tsjervak ziet zichzelf als de opvolger van Konovalets en Melnyk, wat ook Choma vaststelt, en niet van Bandera. „Hij is niet mijn held”, zegt Tsjervak op niet mis te verstane wijze. OOeN heeft tegenwoordig vijfduizend leden.
Muurschildering van Jevhen Konovalets in Zasjkiv.
Bohdan Tsjervak in zijn kantoor.
Oekraïens nationalisme is een strijd voor onafhankelijkheid, zegt hij. Xenofobie en antisemitisme wijst hij af. „Ook voor Russen is er plek in Oekraïne, maar op dit moment wel alleen voor Russen die aan onze kant vechten.”
Toen Konovalets in Rotterdam werd begraven, zwoeren de Oekraïners dat hij na het herwinnen van de onafhankelijkheid zou worden teruggehaald. Toen het zover was, in 1991, ontstond inderdaad een initiatief om dat te doen, maar tot nu ontbrak de politieke wil. Dat veranderde na het presidentschap van Zelensky en de Russisch-Oekraïense oorlog, zegt Tsjervak, die betrokken is bij de terugkeer van het lichaam. „Omdat Konovalets en Menlyk tegen Rusland hebben gevochten zijn zij voor veel Oekraïners een bron van kracht. De kracht die onze soldaten de mogelijkheid geeft om tegen Moskou te vechten.”
Oleksandr Alfjorov, hoofd van het Instituut van Nationale Herinnering.
„Konovalets is de grondlegger van het moderne Oekraïense leger”, zegt Oleksandr Alfjorov, hoofd van het Instituut voor Nationale Herinnering. „Zijn terugkeer motiveert de militairen.” De 42-jarige Alfjorov had in het verleden banden met de rechts-nationalistische Andri Biletsky, die tegenwoordig de Derde Aanvalsbrigade leidt. Voor Alfjorov dient de politiek rond nationale helden een duidelijk doel. „Het herinnert eraan dat de huidige oorlog niet in 2022 is begonnen, en ook niet in 2014, maar al in 1917.”
Volgens Alfjorov zijn de herbegrafenissen onderdeel van een proces om een herkenbare Oekraïense identiteit te creëren, met sterke historische wortels. „Als antwoord op Vladimir Poetin die stelt dat Oekraïne een kunstmatig land is, dat kon ontstaan na de val van de Sovjet-Unie.”
De zonnebloemen, de blauw-gele voetbalsjaal, het bosje graan – het graf van Konovalets in Crooswijk was een plek om samen te komen voor Oekraïners op zijn sterfdag, zegt docent Oleksandr Apostol (27) als hij eind juli voor het graf staat. Hij vluchtte in 2023 naar Nederland, heeft gehoorproblemen en geeft vanaf september in Nederland privéles over de Oekraïense geschiedenis. Oekraïense militairen die in Nederland revalideren bezoeken het graf. Hij wijst naar twee militaire insignes die met klittenband aan de voetbalsjaal vastzitten.
Hoe moet het nu verder zonder Konovalets’ graf in Rotterdam? „De oorlog is nog steeds gaande, er zijn hier nog altijd vluchtelingen”, antwoordt Apostol. „We zullen een nieuwe manier moeten vinden om in Nederland Konovalets te herdenken.”
Docent Oleksandr Apostol bij het oude graf van Konovalets in Rotterdam.