Nederlandse jongeren lezen steeds slechter, bleek deze week uit het internationale Pisa-onderzoek. Wat kunnen we leren van Ierland en Engeland, waar jongeren aanzienlijk beter scoren op leesvaardigheid? ‘Leraren worden hier als halve heiligen beschouwd.’
De oma van Patrick Burke (35) drukte hem van jongs af aan op het hart: later, als hij groot was, moest hij leraar worden. ‘Of priester. Dat waren de twee opties’, lacht de universitair docent taalvaardigheid aan de Dublin City University.
Burke groeide op in West-Ierland, op een boerderij in het landelijke graafschap Galway, bekend om zijn glooiende landschap en uitgestrekte veenweidegebieden. Hij haalde topcijfers op school en ging als eerste uit zijn familie naar de universiteit. Maar het trotst is hij op de baan die hij daarna kreeg: die van leraar op een basisschool. ‘Ik had medicijnen kunnen studeren of ingenieur kunnen worden, maar ik koos voor het leraarschap. Mijn oma heeft dat helaas niet meegemaakt. Ze zou zo verguld zijn geweest.’
In Ierland, vertelt Burke, staan docenten nog steeds op een voetstuk. ‘Leraren werden van oudsher gezien als halve heiligen.’ Die status is de afgelopen vijftig jaar weliswaar afgenomen, maar het leraarschap is volgens Burke nog steeds een felbegeerd beroep. ‘De opleidingen zitten elk jaar vol, en dat terwijl alleen de studenten met de hoogste eindexamencijfers worden toegelaten.’
Geen lerarentekort in Ierland, stelt Burke. En dat komt deels door de Ierse volkscultuur. ‘Ieren hechten grote waarde aan onderwijs. Als leerlingen hier eindexamen doen, staan hun resultaten op de voorpagina’s van alle kranten.’ Het is een uitvloeisel van Ierlands koloniale verleden, denkt Burke. Onderwijs wordt volgens hem gezien als een vorm van emancipatie, als een manier om je te verzetten tegen en te onttrekken aan je kolonisator.
Is die trots de geheime formule achter het onderwijssucces van Ierland? Feit is dat de Ieren al jaren goed scoren in internationale onderzoeken. In het driejaarlijkse internationale Pisa-onderzoek, waarvan de resultaten deze week werden gepubliceerd, behaalde Ierland de hoogste leesscores van Europa.
Dat onderzoek sloeg in als een bom, omdat het een inktzwarte trend aantoont. De meer dan 750 duizend deelnemende jongeren uit 91 landen scoren over de gehele linie opvallend slechter dan drie jaar geleden – uitzonderingen als China, Taiwan en Zuid-Korea daargelaten. Het zorgelijkst is de leesvaardigheid: bijna overal ter wereld neemt het leesplezier af en scrollen jongeren liever op TikTok dan dat ze een boek openslaan. Het gevolg: ze hebben steeds meer moeite met het begrijpen van langere teksten.
In Nederland kan de vlag al helemaal halfstok. Uit de laatste Pisa-scores blijkt dat 39 procent van de 15-jarigen zo slecht leest dat zij niet goed kunnen meekomen op school en in de samenleving. Nederland scoorde nog nooit zo ver onder het gemiddelde. Er valt wel iets af te dingen op de statistiek, omdat veel scholen in Nederland niet meededen aan het Pisa-onderzoek, waardoor de uitkomst mogelijk vertekend is. Toch is de trend die zich aftekent ronduit zorgelijk.
Maar er gloort ook hoop, dicht bij huis. Twee onderwijssystemen, beide aan de andere kant van de Noordzee, doen het opmerkelijk beter dan Nederland.
Engeland (Schotland, Wales en Noord-Ierland hebben hun eigen onderwijsmethodiek) ging als enige land in Europa niet achteruit in leesvaardigheid, en scoorde ruim boven het gemiddelde. Het leidde tot voorzichtige borstklopperij in de Engelse media. ‘Leraren, schooldirecteuren, kinderen, ouders en politici mogen allemaal trots zijn op de Engelse scholen, die zich hebben onttrokken aan een teleurstellende internationale trend’, concludeerde The Guardian.
En dan is er Ierland, dat bij de laatste Pisa-meting weliswaar flink wat punten inleverde, maar nog steeds kan pronken met de hoogste leesscore van Europa. Hoe krijgen onze westerburen hun kinderen wel aan het lezen?
Dat wilde docent Inouk Boerma ook weten. Zij is als associate lector lezen verbonden aan hogeschool Ipabo, de eerste Nederlandse pabo met de afstudeerrichting lezen. Volgens Boerma moet leesvaardigheid een integraal onderdeel zijn van alle vakken en verdienen taal en lezen meer aandacht in de lerarenopleidingen.
Ze schrok zich rot toen Nederland drie jaar geleden ook al een slechte Pisa-score kreeg op leesvaardigheid. ‘Ierland deed het opvallend beter. Toen zeiden mijn studenten: moeten we daar niet heen?’
Met een groepje studenten toog Boerma in 2024 voor een studiereis naar Dublin, sindsdien gaat ze elk jaar. ‘Tijdens ons laatste bezoek mochten we meekijken op een basisschool in een arme wijk. We liepen net binnen bij een les over ‘silent letters’ (letters in de Engelse taal die niet worden uitgesproken, red.). De manier waarop die leraar aan de kinderen wist uit te leggen waarom je de k in ‘knee’ niet hoort, was indrukwekkend. Je merkte dat hij over uitzonderlijke taalwetenschappelijke kennis beschikte.’
Het theoretische niveau van Ierse leraren ligt veel hoger dan in Nederland, zegt ze. Wat Boerma ook opviel: lezen staat centraal. ‘Veel scholen hebben een bibliotheek in het hart van het gebouw. Kinderen worden echt aangemoedigd om zo veel mogelijk te lezen.’
Aan het Dublinse Marino Onderwijsinstituut wisselen Boerma’s studenten ervaringen uit en worden ze begeleid door Jennifer O’Sullivan, een begeesterde Ierse taalvaardigheidsdeskundige met een gulle lach en een voorliefde voor Lego, zo blijkt uit het videogesprek. ‘Ik ben nogal nerdy, ik heb het nodig om af en toe mijn hoofd leeg te maken’, verontschuldigt ze zich voor de kleurrijke Lego-huizen in haar werkkamer.
Lezen, dat zit volgens O’Sullivan in de Ierse genen. ‘Wij zijn een volk van verhalenvertellers, we hebben een rijke literaire traditie en leverden meerdere Nobelprijswinnaars voor Literatuur. Het tweetalige onderwijs (Engels en Gaelisch, red.) dat Ierse kinderen krijgen, lijkt ook een positieve uitwerking te hebben op hun taalvaardigheid.’
Ook zij haalt de hoge status van leerkrachten aan als verklarende factor van het Ierse onderwijssucces. Toch weet ook O’Sullivan hoe het voelt om dramatisch slecht te scoren op leesvaardigheid. ‘Het overkwam Ierland in 2009’, zegt ze. ‘We daalden toen out of the blue hard op de ranglijst. De hele samenleving was in paniek.’
De ‘Pisa-schok’ van 2009 leidde tot de invoering van een ambitieuze langetermijnstrategie: ‘Literacy and Numeracy for Learning and Life’. De duur van de lerarenopleidingen werd verlengd, er kwam meer tijd voor leesonderwijs op scholen, en scholen in achterstandsgebieden kregen extra financiering. Achteraf bleek er behoorlijk wat af te dingen op de lage score uit 2009. ‘Maar door die Pisa-score werd leesvaardigheid weer stevig op de kaart gezet, daar plukken we nog steeds de vruchten van.’
Hoe zit dat bij de Engelsen? Uit de cijfers blijkt immers dat Engelse scholieren tot de wereldtop behoren als het gaat om wetenschap, wiskunde en taalvaardigheid. Op het gebied van wetenschap ging Engeland flink vooruit, terwijl de taalvaardigheid stabiel bleef.
Hoeveel waarde de Engelsen hechten aan leesvaardigheid, blijkt uit het prikbord van de Zuid-Londense St. Thomas the Apostle School. Er hangt een ranglijst van de schrijfwedstrijd, een uitnodiging om deel te nemen aan het aankomende dictee tussen de ‘houses’ binnen deze katholieke jongensschool, en er prijkt een inschrijfformulier voor een literaire quiz tussen Londense scholen. Onder het ‘woord van de week’, deterrent (afschrikmiddel, red.), hebben leerlingen briefjes gehangen met voorbeeldzinnen waarin het woord voorkomt.
Na schooltijd zitten jongens in hun bordeauxrode uniformen te schrijven en te rekenen. Een jongen werkt aan zijn handschrift, een andere zit piekerend achter een computerscherm. Hij zoekt een woord van negen letters dat begint met een ‘t’ en ‘de handeling van iets aanraken, veranderen, wijzigen of erin ingrijpen’ betekent. (Antwoord: tampering.)
Bibliothecaresse Carol toont de jongste uitgave van Young Writers, een boekenserie met de beste korte verhalen van scholieren. In de nieuwste uitgave is Forgotten opgenomen, een verhaal van leerling Harry Boateng dat begint met de woorden: ‘The screams got louder with every hit.’
‘Het verhaal gaat over soldaten die op het slagveld worden vergeten en na de oorlog ook door ons worden vergeten als ze terugkeren’, legt de 13-jarige scholier trots uit. ‘Ik heb het zelf bedacht en geschreven.’
‘Lezen en schrijven vormen de hoeksteen van ons onderwijs’, vertelt Lauren Campbell, een Oxford-alumnus die het jonge hoofd is van de afdeling Engels. Tijdens de lessen Engels worden klassikaal vier boeken gelezen: fictie, non-fictie, poëzie en een klassieker. De school stimuleert leerlingen met wedstrijden om meer te lezen. Voor leerlingen die moeite hebben met lezen, biedt de school persoonlijke begeleiding en een softwareprogramma waarin zij na elke pagina vragen moeten beantwoorden.
‘De nadruk op lezen en schrijven geldt niet alleen voor Engels, maar voor alle vakken’, zegt Campbell. Er is ook een buddysysteem voor docenten, waarbij zij elkaars lessen bijwonen en feedback geven. Dit jaar schrijven leerlingen voor het eerst een toneelstuk dat wordt opgevoerd in het National Theatre.
De St. Thomas the Apostle School, waar het overgrote deel van de leerlingen van Afro-Caribische komaf is, is uitgegroeid tot een van de best presterende scholen van Engeland. De school is een toonbeeld van een onderwijsrevolutie die de afgelopen vijftien jaar heeft plaatsgevonden.
Onder de Conservatieve regering die in 2010 aan de macht kwam, omarmden scholen traditioneel onderwijs, met bijbehorende discipline. Daarbij is de nadruk komen te liggen op kennisverwerving, strenge examens en kernvakken als Engels, wiskunde en wetenschap. De eindexamenresultaten van scholen werden voortaan per vak gepubliceerd, evenals de rapporten van de onderwijsinspectie. Dit heeft geleid tot onderlinge concurrentie.
In Engeland, zo toonde het Pisa-onderzoek aan, is de onderwijskwaliteit inmiddels veel beter dan in Schotland, Wales en Noord-Ierland, waar deze ‘educatieve revolutie’ niet heeft plaatsgevonden.
Bestaat er een oplossing, een wondermiddel dat elk land moet aangrijpen om ontlezing tegen te gaan? Volgens Pisa-onderzoeksleider Andreas Schleicher draaien de landen die het goed doen in het recente Pisa-onderzoek juist aan verschillende knoppen tegelijk.
‘Er bestaat geen silver bullet of wondermiddel’, zegt ook Jennifer O’Sullivan. ‘Het succes van Ierland zat hem er juist in dat er op verschillende vlakken tegelijkertijd werd geïnvesteerd in leesvaardigheid.’
En ook in Ierland hebben ze geen panklare oplossing voor de ontlezing, die ook daar merkbaar is. ‘Ik vrees dat we een beetje achterover zijn gaan leunen’, zegt universitair docent Patrick Burke. Hij hoopt dat Ierland vasthoudt aan zijn nationale leestrots en raadt ouders aan om ook proactief beleid te voeren. ‘Kinderen moeten overal boeken tot hun beschikking hebben: op school, in de woonkamer, in de keuken, op het toilet.’ En ouders moeten het goede voorbeeld geven en hun telefoon inruilen voor een boek.
Turkije behoort tot de weinige landen met opmerkelijk goede Pisa-scores. Met lezen staat Turkije 18 punten in de plus sinds 2022, met natuurwetenschappen (science) 16 en met wiskunde 8. Een verklaring ligt niet voor het grijpen, maar duidelijk is dat de vooruitgang vooral is geboekt door leerlingen uit minder bevoorrechte gezinnen en regio’s. Daarin heeft de Turkse overheid de afgelopen kwarteeuw veel geïnvesteerd, dus dan is het logisch dat de score in sprongen vooruitgaat: vanuit een positie van grote achterstand kan snel winst worden geboekt.
Een verklaring voor de stijging van de afgelopen vijf jaar kan ook deels worden gevonden in de covidpandemie, zegt Özgenur Korlu, onderzoeker van het onafhankelijke Onderwijs Hervorming Initiatief (ERG) in Istanbul. De uitzonderlijk langdurige sluiting van scholen in Turkije trof volgens haar kinderen uit arme gezinnen het hardst; zij hadden immers weinig alternatieven. Er viel dus snel een forse achterstand in te halen.
Een andere factor zou kunnen zijn dat de (strenge) toelatingsexamens in het Turkse onderwijs steeds beter zijn gaan aansluiten bij de toetsingmethoden van Pisa. ‘Het is heel aannemelijk dat Turkse leerlingen nu veel meer vertrouwd zijn met de opzet en de cognitieve vereisten van vragen in Pisa-stijl dan tien jaar geleden’, aldus Korlu.
Ze waarschuwt echter voor te snelle conclusies. ‘Ik zou voorzichtig zijn. Het is te vroeg om te zeggen dat een bepaalde hervorming van het curriculum, een bepaalde aanpak van docenten of een programma van het ministerie de verbetering heeft veroorzaakt.’
Rob Vreeken
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant