Kietelen is zo alledaags, maar wetenschappers beginnen er nu pas wat meer van te begrijpen. Op bezoek bij de kietelrobot in het kietellab – blote voeten verplicht.
Hanneke de Klerck is wetenschapsredacteur van de Volkskrant.
Proefpersonen moeten er van lachen, maar kietelonderzoek is serieus. Want over kietelen is verbluffend weinig bekend. Daarom staat in de kelder van het Maria Montessorigebouw van de Radboud Universiteit in Nijmegen, in een kamer zonder ramen die het kietellab wordt genoemd, een robot die meer inzicht moet bieden in het fenomeen.
De kietelrobot ziet eruit als een stoel met een kussentje erin en een voetenbank ervoor, met gaten waarboven je je voeten zet. Promovendus Ziliang Xiong zal hem straks demonstreren.
Xiong heeft afgelopen maand met hoofdonderzoeker Konstantina Kilteni een onderzoek gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Nature Human Behaviour over kietelen in Nederland, China (waar hij vandaan komt) en Griekenland (waar Kilteni is geboren). 448 deelnemers vulden een vragenlijst in en beschreven grotendeels dezelfde ervaringen: mensen lachen, proberen zich los te kronkelen, worden meestal gekieteld door familie of vrienden. Deelnemers konden op een lichaamstekening aangeven waar ze het gevoeligst zijn voor kietelen en ook daarover was overeenstemming: de flanken, de buik, de oksels, de voetzolen.
Culturele achtergrond heeft kennelijk weinig invloed als het om kietelen gaat, en dat is opvallend, vertelt Xiong. Zo laat onderzoek naar liefdevolle aanrakingen zien dat die in Zuid-Europa gepaard gaan met meer emotie dan in Noord-Europa. Bij kietelen ontbreekt die culturele component, wat suggereert dat het biologisch is bepaald. Ook een verschil tussen mannen en vrouwen werd niet gevonden – al was dat geen specifieke onderzoeksvraag.
Waar dient kietelen voor? Waarom kunnen we er zo slecht tegen? Waarom kun je jezelf niet kietelen? Waarom zijn sommige delen van je lichaam er gevoelig voor? Waarom denken we dat het leuk is, terwijl – iedereen kent het wel van kleine kinderen – het lachen kan overgaan in huilen. En waarom kan de een er beter tegen dan de ander? Het zijn vragen die nog steeds niet werkelijk zijn beantwoord.
Het kietellab doet onderzoek naar hoe gezonde proefpersonen aanraking en kietelen ervaren en hoe het brein die verschillen verwerkt. Dat kan iets zeggen over de werking van het brein, zeker als je weet dat een andere bedrading een andere reactie kan oproepen. Zo zijn er aanwijzingen dat mensen met een autismespectrumstoornis aanrakingen eerder als kietelend ervaren dan mensen zonder zo’n stoornis (maar er zijn evengoed studies die zulke verbanden niet vinden). Sommige mensen die de werkelijkheid anders ervaren, zoals kan gebeuren bij een aandoening als schizofrenie, blijken zichzelf wel te kunnen kietelen. Als je weet hoe gezonde proefpersonen reageren, kan dat iets duidelijk maken over dit soort aandoeningen.
Waarom lukt het vrijwel niemand zichzelf te kietelen? De meest plausibele theorie is volgens Xiong dat het brein constant voorspelt wat er gaat gebeuren bij bewegingen die we maken. Dat vermindert de impact en de intensiteit van kietelen bij jezelf. Net zoals je eigen aanraking zachter voelt dan die van een ander, ook al zijn ze meetbaar even krachtig.
In het lab mag ik proberen hoe het voelt om te worden gekieteld door de robot. Ik zit comfortabel in de stoel met nog een extra kussentje, moet mijn blote voeten op de gaten in het voetenplankje zetten en mijn ogen sluiten. Een computergestuurde metalen pin beweegt van voor naar achteren onder mijn voetzool en kietelt niet. Net als ik denk dat ik echt extreem goed tegen kietelen kan, komt de pin nog een keer langs, sneller nu, en kan ik een grimas niet onderdrukken. Behalve sneller en langzamer kan de pin harder en zachter en ook daarop reageren proefpersonen verschillend.
Ik ben geen echte proefpersoon. Proefpersonen krijgen een elektrodenmuts op om de activiteit in hun brein te meten. Hun hartslag wordt gemeten. Er staat een camera op ze gericht die elke beweging in hun gezicht vastlegt. Een vingersensor meet de huidgeleiding (hoe meer zweet hoe meer geleiding). Een opnameapparaat registreert of ze lachen of hijgende geluiden maken, het soort lachen dat je op beeld moeilijk ziet. De pin is er omdat mensen wel kunnen kietelen, maar dan onduidelijk met welke kracht of ritme. Alles is bedoeld om een zeer subjectieve ervaring te kwantificeren.
Over het nut van kietelen bestaan een aantal theorieën. We weten, zegt Xiong, dat kietelen belangrijk is voor hechting. Vooral kinderen worden gekieteld, meestal door hun ouders. Kinderen zelf kietelen weinig. Volwassenen kietelen kinderen en af en toe elkaar. Als ze dat doen, is het meestal tussen partners of vrienden. Ook primaten, zoals bonobo’s en chimpansees, kietelen hun jongen en in mindere mate elkaar.
Behalve een manier om de emotionele band te verstevigen, wordt wel gedacht dat kietelen, net als stoeien, kinderen op een speelse manier leert welke lichaamsdelen ze moeten beschermen – al lijkt dat verband zwak.
Over welke plekken het gevoeligst zijn voor kietelen, boog Aristoteles zich al. Hij meende daar waar de huid het dunst is. Charles Darwin dacht dat het om plekken gaat waar we weinig worden aangeraakt. Een andere theorie stelt dat het om sensuele lichaamsdelen gaat en dat het kietelen uit de kindertijd bij volwassenen verandert in erotisch spel.
De verklaring die het meest stand lijkt te houden is die van Darwin, zegt Xiong. Maar ook die heeft zijn gebreken. ‘Je wordt meestal niet op je rug aangeraakt, toch? Maar je rug kan goed tegen kietelen.’
En waarom associëren we kietelen met lachen, maar zijn er zat mensen die het helemaal niet prettig vinden? Ook dat weten we niet, zegt Xiong. Wel is kietelen een intense ervaring die onverdraaglijk kan worden als het maar door blijft gaan. Echt onverdraaglijk: in de Tweede Wereldoorlog gebruikten de nazi’s kietelen als martelmethode.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant