De Zweedse verkiezingen komen zondag neer op politiek millimeterwerk. De linkse oppositie heeft een minimale voorsprong, maar rechts is bezig met een inhaalrace. Als die doorzet, hebben de radicaal-rechtse Zweden Democraten een kans om mee te regeren.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over Noord-Amerika, het Caribisch gebied en Suriname.
Een week na de politieke aardbeving in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt, waar de extreemrechtse AfD ruimschoots de verkiezingen won, kan Zweden zondag het decor worden van de volgende klinkende overwinning van radicaal-rechts in Europa. De Zweden Democraten (SD), een partij die ooit werd opgericht door neonazi’s, staat voor het eerst op het punt om toe te treden tot een regeringscoalitie.
De huidige Zweedse premier, Ulf Kristersson, heeft beloofd dat hij de SD aan boord haalt van zijn rechtse coalitie, als die zondag de meerderheid behaalt. ‘We hebben afgesproken campagne te voeren met als inzet de vorming van een gezamenlijke meerderheidsregering en dat ik die regering zal leiden’, zei Kristersson van de conservatief-liberale partij Moderaterna onlangs tegen persbureau Reuters.
De afgelopen vier jaar regeerde Kristersson met een minderheidsregering die kon rekenen op steun van SD. Deze verkiezingen zullen aantonen of Zweden klaar is voor een volgende stap: een uiterst rechtse partij die officieel toetreedt tot het centrum van de macht. Het is nog geen uitgemaakte zaak, want in de peilingen heeft de linkse oppositie een minimale voorsprong, met de sociaaldemocraten van oppositieleider Magdalena Andersson als grootste partij.
Een paar maanden geleden zag de situatie er nog heel anders uit. Toen waren de linkse oppositiepartijen uitgelopen naar een comfortabele voorsprong van ruim 10 procentpunt. Maar gedurende de zomer trad een scenario in werking dat doet denken aan de oud-Griekse fabel over de haas en de schildpad die elkaar hadden uitgedaagd voor een wedstrijdje hardlopen.
Misschien waanden de sociaaldemocraten zich iets te zeker van hun overwinning, zoals de haas die besloot eerst nog een dutje te doen en bij uitwrijven van zijn ogen de schildpad de finishlijn zag passeren. Al ligt de afloop in Zweden natuurlijk nog niet vast.
Een van de verklaringen voor de inhaalrace van rechts is de erkenning die het van kiezers krijgt voor de aanpak van bendecriminaliteit en het met harde hand hervormen van het migratiebeleid. Het ooit als buitengewoon genereus bekend staande Zweedse asielbeleid heeft de afgelopen jaren plaatsgemaakt voor een met Nederland vergelijkbare soberte. Als gevolg daarvan is het aantal asielaanvragen gedaald naar het laagste niveau in veertig jaar.
In combinatie met een recordaantal uitzettingen leverde dat vorig jaar voor het eerst in een halve eeuw een negatief migratiesaldo op: er vertrokken meer mensen uit Zweden dan er aankwamen.
De maatregelen waarmee de regering dit resultaat bereikte stonden allemaal op het politieke verlanglijstje van de SD. Een gedeelte ervan is zeer omstreden. Zo is de permanente verblijfsvergunning voor asielmigranten sinds vorig jaar zo goed als afgeschaft. Ook werden in Zweden opgegroeide jongvolwassenen het land uitgezet, omdat ze door langdurige asielprocedures geen definitieve verblijfsstatus hadden gekregen vóór hun 18de verjaardag. Vanwege fel protest staan deze ‘tienerdeportaties’ inmiddels op een laag pitje.
Wel kunnen jongeren van 15 jaar in Zweden sinds 1 juli worden gevangengezet na het begaan van een zware misdaad. Deze wet komt uit de koker van de Zweden Democraten, maar werd ingevoerd – en met verve verdedigd – door de justitieminister Gunnar Strömmer van de Moderaterna.
De populariteit van Strömmer, een van de markantste politici in het huidige kabinet, is illustratief: het toont dat er een breder maatschappelijk draagvlak is voor beleid dat het overgrote deel van de bevolking een jaar of tien geleden zou hebben afgewezen als extreem hardvochtig.
De aanvankelijke voorsprong van de sociaaldemocraten was vooral het gevolg van de inflatie waar Zweden de afgelopen jaren mee te kampen heeft gehad, en waarvoor zittende regeringen haast onherroepelijk worden afgestraft.
‘Wat de sociaaldemocraten nu lijkt op te breken, is dat hun campagne niet echt een herkenbaar inhoudelijk zwaartepunt heeft’, zegt politicoloog Anders Sannerstedt van de Universiteit van Lund. De partij, die van oudsher de lakens uitdeelt in Zweden, lijkt vooral in te zetten op het betrouwbare imago van hun lijsttrekker, oud-minister van Financiën Magdalena Andersson. Volgens Sannerstedt is zij inderdaad ‘iemand van wie je zeker weet dat ze het land onder haar hoede kan nemen zonder het te breken’.
Maar op voor de hand liggende beloftes over de wachtlijsten in de zorg, beter onderwijs en financiële tegemoetkomingen aan gepensioneerden na, ontbreekt er een duidelijk inhoudelijk verhaal. Bovendien blijft Andersson vaag over welke regeringsvorm haar voorkeur heeft als ze wint: een minderheidscoalitie die gesteund wordt door andere partijen in het linkse kamp, of een coalitie met de Groenen?
En dan is er nog een nieuwe optie: samenwerken met de christendemocraten. Zij maken deel uit van de huidige regering, maar zetten zich in hun campagne af tegen de vergaande verrechtsing.
De belangrijke Zweedse campagnethema’s zijn vooral binnenlands, want over de grote buitenlandse thema’s zijn de twee machtsblokken in de Zweedse politiek het op hoofdlijnen eens. Zo is er van de Zweden Democraten tot de Groenen draagvlak voor de recente toetreding tot de Navo én voor de militaire steun aan Oekraïne. Dat geldt ook voor 70 procent van de Zweedse bevolking, blijkt uit recent onderzoek.
Het blijft wel de vraag welk gezicht de Zweden Democraten laten zien, mochten ze daadwerkelijk op het pluche van de Riksdag in Stockholm komen te zitten. Partijleider Jimmie Akesson heeft het cordon sanitaire rond de partij de afgelopen jaren stukje bij beetje weten af te breken, geholpen door de tijdgeest. Maar de partijleiding heeft de afgelopen jaren ook radicale leden geroyeerd en officieel afstand genomen van de neonazi-wortels van de partij.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant