De natiestaat is gebouwd op het ‘eigen volk eerst’-principe en draagt daardoor het gevaar van fascisme in zich. Het is tijd om een politieke gemeenschap vorm te geven die níét uitgaat van nationaliteit, en om stemrecht los te koppelen van verblijfsrecht.
De liberale belofte van een vreedzame wereld is ingehaald door naakt geweld: oorlogen, genocide, vluchtelingen die omkomen op de Middellandse Zee, maar ook afrekeningen in de gemondialiseerde drugscriminaliteit spreken boekdelen.
Al dit geweld negeert de grenzen van de natiestaat. Noch de grondrechten van burgers binnen die natiestaat, noch de internationale rechtsorde hebben geleid tot een vreedzame wereld waarin ieder mens gelijk is. Sterker nog, de huidige natiestaat is eerder deel van het probleem dan de oplossing.
Om te beginnen zijn de landen die de rechtsorde zouden vertegenwoordigen zelf steeds autoritairder geworden. Trumps beleid van willekeurige uitzettingen is het belangrijkste voorbeeld, maar het beleid van Europese landen beweegt in dezelfde richting. Ook hier zien we immers gesloten grenzen, onmenselijke behandeling van asielzoekers en een steeds grotere kloof tussen staatsburgers en anderen. Het laat zien dat grond- en mensenrechten niet iedereen beschermen.
Over de auteur
Tivadar Vervoort is politiek en sociaal filosoof. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Toch komt de kritiek op uiterst rechts niet veel verder dan debatten over rechtsstatelijkheid. Vaak wordt verwezen naar artikel 1 van de Grondwet, waarin staat dat allen die zich in Nederland bevinden gelijk moeten worden behandeld. Het probleem is dat ook het ‘eigen volk eerst’-principe in elke grondwet ingebakken zit. Volgens de grondwet bepaalt ‘de wet’ namelijk ‘wie Nederlander is’ en regelt het ‘de toelating en de uitzetting van vreemdelingen’.
Maar wie bepaalt wat er in die wet staat? Precies: de Nederlanders die al Nederlander zijn. En die status (en dus ook stemrecht!) verkrijg je volgens het ius sanguinis-principe, door bloedverwantschap dus – naturaliseringsprocedures daargelaten.
Dat het ook anders kan, blijkt elke vier jaar tijdens de gemeenteraadsverkiezingen. Daarbij mogen alle geregistreerde bewoners van een gemeente immers meestemmen.
Dat is ook zo in New York, waar Zohran Mamdani de burgemeestersverkiezingen won. Zijn campagne richtte zich expliciet op alle ingezetenen van New York, en beloofde hun basisrechten en -voorzieningen. Als burgemeester komt hij ook op voor New Yorkers zonder papieren (en dus zonder stemrecht) door hun op hun rechten te wijzen, mochten zij met Trumps ICE te maken krijgen. Het laat zien dat het mogelijk is een politieke basis te vormen die niet uitgaat van staatsburgerschap.
Maar ook in New York zijn Trumps ICE-soldaten actief, en uitzettingen dus goed mogelijk. Uiteindelijk ligt ook New York in een natiestaat, de VS, en daarbinnen zijn niet alleen vluchtelingen, maar ook mensen mét verblijfsvergunning fundamenteel te gast: de facto bestaat de politieke gemeenschap immers enkel uit mensen met de juiste papieren.
Daarom is het belangrijk het beestje bij de naam te noemen. De natiestaat en de rechten die deze verleent zijn gebouwd op het ‘eigen volk eerst’-principe, en dragen daardoor het gevaar van fascisme in zich. De Duitse filosoof Eva von Redecker spreekt daarom van een fascistische politiek wanneer deze de natiestaat als een oorspronkelijk bezit ziet en een ander (de vreemdeling) beschuldigt van ondermijning ervan. Dat fascistische denken karakteriseert ook de PVV en FvD: Nederland is van de Nederlanders, de anderen hebben er geen recht op.
Om dat soort fascistoïde politiek te bestrijden, moeten we een ander soort politieke gemeenschap verdedigen. Die politiek moet ‘abolitionistisch’ zijn en proberen de bestaande etnisch-nationalistische privileges van de natiestaat af te schaffen. Als alternatief moet het een politieke gemeenschap vormgeven die niet uitgaat van nationaliteit, maar van álle mensen die samenleven. Zij moeten als gelijken de wetten en het beleid bepalen.
In een wereld met grenzen klinkt dat misschien als een utopie, maar zo ingewikkeld hoeft het niet te zijn. Om te beginnen kan stemrecht losgekoppeld worden van staatsburgerschap en verblijfsrecht. In steden als Parijs, Barcelona en New York is al geëxperimenteerd met stadspaspoorten voor iedereen die kan aantonen er duurzaam te verblijven.
Als eerste stap zou stemrecht gekoppeld kunnen worden aan stadspaspoorten, in plaats van aan identiteits- en verblijfsdocumenten. Nog beter: een Europees identiteitsdocument, dat losstaat van nationaliteit en stemrecht geeft op lokaal, nationaal en Europees niveau. Door op die manier stemrecht los te koppelen van staatsburgerschap vervalt het ‘eigen volk eerst’-principe van de natiestaat en kan de democratie radicaal hervormd worden.
Die natiestaat is immers aan alle kanten ingehaald door de werkelijkheid. Ecologische catastrofes, drugsconglomeraten, vluchtelingenbewegingen en oorlogen doen niet aan grenzen, maar ondermijnen ze. Om daar gelijk mee op te gaan, hebben we een politieke gemeenschap nodig die zich eveneens niet laat beperken door grenzen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant