De Braziliaanse verkiezingen hebben drie weken voor de stembusgang eindelijk hun splijtende thema: opperrechter Alexandre de Moraes, alom beschouwd als bondgenoot van president Lula, wordt in verband gebracht met bankfraude. En dat is een groot cadeau voor de ultrarechtse Flávio Bolsonaro.
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
‘Ik ga de geloofwaardigheid van de Braziliaanse rechterlijke macht redden!’, roept Flávio Bolsonaro vanaf een verhoging op de Avenida Paulista in het hart van miljoenenstad São Paulo. De 45-jarige zoon van ex-president Jair Bolsonaro – die een jaar geleden werd veroordeeld voor het beramen van een staatsgreep – presenteert zich deze dagen als redder van de Braziliaanse rechtsstaat.
Op de Braziliaanse onafhankelijkheidsdag, maandag 7 september, houdt de presidentskandidaat zijn grootste manifestatie tot nu toe. Zo’n dertigduizend aanhangers zijn ondanks de lage temperatuur en de motregen komen opdagen, hun geelgroene Braziliëshirts deels verstopt onder hun jassen.
‘Lula is verantwoordelijk voor de morele chaos in Brazilië’, schreeuwt Bolsonaro. Met elke kreet gaat hij niet alleen in uiterlijk maar ook in presentatie meer op zijn vader lijken. Vier jaar geleden versloeg sociaaldemocraat Luiz Inácio Lula da Silva (80) nipt de extreemrechtse president. Later bleek uit omvangrijk politieonderzoek dat Bolsonaro (71) in de laatste maanden van zijn presidentschap zinde op een coup om de machtsoverdracht te verhinderen.
De campagne van zoon Flávio kwam moeizaam op gang en ook in São Paulo blijkt dat hij nog niet de uitzinnige mensenmassa’s trekt die zijn vader op de been kreeg. Tijdens zijn staccato speech klinkt uit het publiek her en der applaus en af en toe een ‘Flávio! Flávio!’
Toch heeft zijn campagne deze dagen de wind in de rug. En voor hem geen moment te vroeg: de eerste ronde van de verkiezingen vindt plaats op 4 oktober.
Twee weken geleden kreeg de ultrarechtse politicus het grootste cadeau dat hij zich kon wensen: de publicatie van een politierapport waarin de prominente rechter Alexandre de Moraes (57) – de man die zijn vader vervolgde en (mede) veroordeelde – in verband wordt gebracht met de grootste bankfraude uit de Braziliaanse geschiedenis.
‘Weg met Moraes!’, roept het publiek. ‘Die laranja podre, die rotte sinaasappel’, bazuint Flávio Bolsonaro, ‘die mag niet de hele rechtbank besmetten.’ Boven zijn aanhangers wapperen Braziliaanse, Amerikaanse en Israëlische vlaggen, ze vormen hier een ultrarechtse drie-eenheid.
Jair Bolsonaro riep tijdens zijn mandaat (2019-2023) het beroemdste lid van het elfkoppige hooggerechtshof uit tot aartsvijand van het bolsonarisme. Jarenlang verspreidde hij complottheorieën over Moraes. Nu ligt er bewijs: de rechter blijkt een ‘rotte sinaasappel’.
De schuld van Moraes staat nog niet vast, maar Brazilianen van rechts tot links zijn het eens over de ernst van de onthullingen. Uit het politierapport blijkt dat de rechter bemiddelde bij een miljoenencontract tussen het advocatenkantoor van zijn vrouw en de van miljardenfraude verdachte bankier Daniel Vorcaro, een jonge ondernemer die met zijn Banco Master tussen 2019 en 2025 honderdduizenden klanten en een staatsbank oplichtte.
Terwijl Vorcaro enorme bedragen overmaakte naar mevrouw Moraes, vond hij in de rechter een vriend en adviseur. Daags voor zijn arrestatie benaderde hij hem via WhatsApp voor advies. ‘We zijn er altijd voor elkaar’, schreef de bankier. ‘Ik ben jou mijn leven verschuldigd.’
Deze dinsdag buigt het hof zich over de relatie tussen Moraes en Vorcaro. Het belooft een uiterst pijnlijke sessie te worden die de controverse eerder zal voeden dan doen vergeten.
Het schandaal schudde een tot dan toe sluimerende verkiezingscampagne bruut wakker. Rechter Moraes, hoewel niet benoemd door Lula, staat alom te boek als bondgenoot van de linkse president. Die schippert deze dagen tussen afstand bewaren en proberen de schade te beperken. ‘Niemand staat boven de wet’, reageerde hij zonder Moraes bij naam te noemen.
Zijn tegenstander spint ondertussen garen bij de controverse. De impact van het schandaal werd onmiddellijk zichtbaar in de peilingen die verschenen sinds de onthullingen. Gedurende maanden had Lula een voorsprong op zijn ultrarechtse uitdager, nu gaan de twee nek aan nek.
Vier jaar na de titanenstrijd tussen Lula da Silva en Jair Bolsonaro moet Brazilië komende maand weer kiezen tussen de twee dominante achternamen. De zittende president, die volgende maand 81 wordt, trekt tijdens campagnebijeenkomsten sprintjes om te laten zien dat hij gemakkelijk nog een mandaat aankan.
Ex-president Bolsonaro, de man die Lula dacht voorgoed te hebben verslagen, laat het er vanuit zijn huisarrest (vanwege gezondheidsproblemen) niet bij zitten. Hij stuurde zijn primogénito de arena in om hem te wreken en uiteindelijk vrij te krijgen.
Een handvol andere kandidaten haalt in de peilingen samen zo’n 15 procent. Zij voorkomen dat een van de koplopers in de eerste ronde al wint, waardoor de tweede ronde eind oktober een slag wordt om de kiezers in het midden. Deze zwevende kiezers (zwevend tussen hun afkeer van beide kandidaten) zijn het meest gevoelig voor schandalen zoals deze rond Moraes.
Tussen de woontorens en hoge kantoren van Avenida Paulista is de vreugde over de vermeende misstappen van Moraes groot. ‘We waren allemaal bang voor Moraes, voor zijn repressie’, zegt ondernemer Daniel Fortunato (61), die geen jas draagt over zijn Braziliëshirt, maar wel een dikke muts tegen de kou.
‘Vanwege alle onschuldige mensen die zijn opgepakt’, vult zijn vrouw Silmara (59) aan. Ze verwijst naar de vervolging van duizenden bolsonaristen die in januari 2023 het parlement, het hooggerechtshof en het presidentiële paleis bestormden. Het draaiboek voor Bolsonaro’s staatsgreep lag eind 2022 al klaar, maar een deel van de legertop weigerde. Bolsonaro’s opgehitste achterban ging een week na Lula’s aantreden alsnog over tot actie.
De afgelopen jaren leidde rechter Moraes niet alleen de zaken van het electoraal hof en het hooggerechtshof tegen Bolsonaro en zijn handlangers, hij trad ook hard op tegen diens ontspoorde aanhangers. Nu de rechter zelf uitglijdt, voelt dat voor extreemrechts Brazilië als gerechtigheid. Het zelfvertrouwen keert eindelijk terug, zegt Silmara Fortunato. ‘Nu we weten dat Moraes corrupt is.’
Analisten kijken met lede ogen naar de zich ontvouwende crisis in het hooggerechtshof, dat al zeer gepolitiseerd was en nu nog verder wordt meegesleurd in de politieke tweedeling. De crisis beperkt zich namelijk niet tot rechter Moraes, maar dreigt te ontaarden in een richtingenstrijd binnen het hof.
Moraes heeft de onthullingen te danken aan een collega-rechter binnen het hooggerechtshof: de conservatief-christelijke André Mendonça (53), die werd benoemd door president Bolsonaro. Hij maakte het politierapport met de incriminerende WhatsApp-berichten van bankier Vorcaro aan Moraes openbaar.
Moraes sloeg meteen terug met het verzoek om een onderzoek naar Mendonça, die hij van politieke motieven beschuldigt. Rechtbankvoorzitter Edson Fachin besloot tot een plenaire zitting waarin deze dinsdag de rechters de positie van collega Moraes bespreken. Een week later volgt een sessie met de conservatieve Mendonça in de hoofdrol.
Met elke dag dat de crisis voortduurt, staat het hooggerechtshof zwakker, zegt jurist Gabriela Zancaner Bandeira de Mello via de telefoon, docent staatsrecht aan de Pauselijke Katholieke Universiteit van São Paulo. Rechter Moraes zou volgens haar moeten opstappen, maar daar is hij de persoon niet naar, voorspelt ze.
Het resultaat is een moddergevecht in ’s lands hoogste rechtbank. ‘Dit is geen moment om spelletjes te spelen met onze jonge democratie’, zegt Zancaner. Pas vier decennia geleden liet Brazilië een militaire dictatuur (1964-1985) achter zich. ‘We lopen opnieuw het risico om als land terug te vallen in autoritarisme. We hebben het hof hard nodig om te waken over onze grondwet.’
Maar een zakelijker, minder politiek hooggerechtshof is onwaarschijnlijk. Terwijl binnen de rechtbank een politiek gevecht plaatsvindt, bepalen deze verkiezingen welke kleur het hof in de komende jaren zal aannemen. De volgende president mag vier rechters benoemen.
Flávio Bolsonaro sorteert bij zijn manifestatie alvast voor op de val van Moraes. ‘Ik ga vijf rechters aanstellen!’ Die belofte kan rekenen op luid applaus. ‘Zonder Moraes krijgen we eerlijkere verkiezingen’, stelt de 43-jarige Vanessa die met haar tienerdochter Isis naar de bijeenkomst kwam. Ze gelooft de extreemrechtse complottheorie dat vier jaar geleden de verkiezingen werden ‘gestolen’, een Trumpiaanse leugen van ex-president Bolsonaro.
Tegen het einde van zijn speech haalt Flávio Bolsonaro zijn vader aan en krijgt zijn toespraak iets plechtigs. ‘Ik vraag God de kans om in januari het presidentieel paleis te betreden samen met Jair Messias Bolsonaro’, zegt de presidentskandidaat. Hij sluit een moment zijn ogen en steekt een vuist in de lucht. ‘Zodat mijn vader de presidentiële sjerp om mijn borst kan hangen.’
Wat tijdens de extreemrechtse rally niet ter sprake komt: Flávio Bolsonaro nam zelf ook miljoenen aan van Vorcaro. Hij vroeg de frauderende bankier om financiering voor een speelfilm over zijn vader. Voor de bolsonaristen in São Paulo is het een kleine zonde.
Zij zien in de jonge Bolsonaro hun enige kans om de werkelijke vijand te verslaan. Of zoals de 48-jarige ondernemer Tito het verwoordt: ‘Lula is het symbool van corruptie.’
De sfeerimpressies en getuigenissen in São Paulo zijn in opdracht van de Volkskrant verzameld door de Braziliaanse journalist Euan Marshall.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant