Max Pam is schrijver en columnist van de Volkskrant.
‘Als je voor Socrates en Karel XII staat en de eerste zegt: ‘Ga met mij mee, dan gaan we een uurtje filosoferen’, en de tweede zegt: ‘Nee, ga met mij mee, dan brengen we de Russische tsaar ten val’, dan zouden we allemaal Karel volgen, enkel en alleen omdat dat moed vereist, terwijl voor het eerste helemaal niets nodig is.’
Bovenstaand citaat zou vrijwel letterlijk gezegd zijn door de excentrieke Engelse literator Samuel Johnson (1709-1784). Mogelijk is het met ironie uitgesproken, maar duidelijk is dat niet. Johnson zet de wijsheid van het denken tegenover de wil om (een rechtvaardige) oorlog te voeren en hij meent dat wij allen de durf van de actie verkiezen boven een beetje sloom palaveren over de zin van het leven.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Hij verwijst hierbij naar de strijdlustige Zweedse koning Karel XII (1682–1718), die oorlog voerde tegen tsaar Peter de Grote. Het citaat laat zich vrij eenvoudig vertalen naar deze tijd, al vermoed ik dat tegenwoordig velen liever een potje filosoferen met Socrates dan dat zij persoonlijk Zelensky volgen om Poetin ten val te brengen. Ze willen Zelensky wel helpen, maar oorlog voeren moet hij verder zelf maar doen met zijn Oekraïners.
Ik kom erop omdat bovenstaand citaat ook het motto is van de roman Hoggerne van de Noorse schrijver Roy Jacobsen. Hoggerne betekent houthakkers, wat in de Nederlandse vertaling van 2007 De schlemiel van Suomussalmi is geworden. Suomussalmi is een Fins stadje aan de Russische grens, waar in 1939 de beruchte Winteroorlog is uitgevochten. Na een akkoord met nazi-Duitsland probeerden de Russen bij Suomussalmi de aanvoerlijnen van de Finse troepen af te snijden. Stalin zelf had die strategie bedacht, maar de Russen waren vergeten dat zij in sneeuw en ijs moesten vechten en dat zij in hun donkere uniformen een gemakkelijk doelwit waren.
In de slag bij Raate, niet ver van Suomussalmi, werden de Russen verpletterend verslagen door de Finnen, die getalsmatig ver in de minderheid waren. De slag staat nog altijd symbool voor de Finse heldhaftigheid. Met moed en list houd je de Russen tegen, niet voor niets is berichtgeving over de Winteroorlog in de Sovjet-Unie lang verboden geweest.
Jacobsen vertelt het verhaal van een houthakker die weigert Suomussalmi te verlaten, en als enige achterblijft in een stadje dat door Finnen zelf in de as wordt gelegd volgens de tactiek van de verschroeide aarde. De houthakker weet in de puinhopen te midden van Russische soldaten te overleven en slaagt er zelfs in met andere krijgsgevangenen een soort houthakkersclub op te richten. Als u het boek nog te pakken kunt krijgen, moet u het beslist lezen.
Deze zomer reisde ik naar Suomussalmi om te zien of er nog sporen zijn van die Winteroorlog en welke spanningen er leven langs de grens. Destijds is Suomussalmi geheel verwoest, maar de oude stad is hersteld in iets dat op Wassenaar lijkt. Het nieuwe gedeelte ziet eruit zoals elke nieuwe wijk er tegenwoordig uitziet, behalve dan dat je samen met loslopende rendieren het zebrapad oversteekt naar de plaatselijke McDonald’s. De neiging om te aaien kun je beter onderdrukken.
Ten zuiden van Suomussalmi bevindt zich bij de afslag naar Raate een klein museum dat is gewijd aan de Winteroorlog. Oude Russische legervoertuigen liggen verroest te rotten in het gras, die laat men daar eeuwig liggen. Het pronkstuk is een buitgemaakte Russische tank met het embleem van een hamer en een sikkel. Verder is een legerauto te zien, doorzeefd met kogels. Het Finse leger ging in het wit gekleed en vocht op ski’s tegen tanks. Een groot veld met duizenden stenen verbeeldt het aantal doden dat in deze oorlog is gevallen. Opgehangen klokjes klingelen in de wind, verder is het stil.
Slechts via een onverharde weg vol gaten bereik je Raate aan de grens. Achttien hobbelende kilometers lang kom je niemand tegen, op een enkele jeep na van de grensbewaking. En dan opeens duikt, na een paar huisjes, een hek op met een rood-geel geblokte slagboom. Het ziet er vredig uit. Een douanier noteert ons nummerbord. Nee, een toerist ziet hij hier zelden.
Achter de slagboom ligt verderop een niemandsland van zeker tien kilometer. Alle bomen langs de grens zijn gekapt. Aan deze kant patrouilleren de Finnen met hun honden, aan de overkant de Russen met hun honden. Vroeger kwam een verdwaalde hond nog weleens terecht in het vijandelijke kamp en werd dan keurig teruggebracht. Maar dat gebeurt niet meer. Niet aan te raden dat u achter de slagboom gaat wandelen. In het beste geval wordt u gearresteerd, anders doodgeschoten.
Verbaast u zich er daarom niet over dat er regelmatig in Finland een Europese veiligheidstop wordt gehouden. De afgelopen week nog in Rovaniemi, de plaats waar volgens de Finnen de Kerstman is geboren.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant