‘Het is tijd om een politieke gemeenschap vorm te geven die níét uitgaat van nationaliteit’, betoogde Tivadar Vervoort in een opiniestuk. Volkskrant-lezers reageren.
Het zijn interessante overwegingen over (staats)burgerschap die Tivadar Vervoort formuleert. Zijn intenties zijn behartenswaardig, al valt er ook wel wat op af te dingen. Belangrijker is dat hier één ding niet wordt genoemd: de verdeling van lusten en lasten.
Puur filosofisch geredeneerd zou ieder mens moeten kunnen wonen op het plekje van de aardbol dat hem het meest bevalt, gesteld dat hij zelf in zijn levensonderhoud kan voorzien. Echter, overal gelden inmiddels wetten en regels (het probleem van de natiestaat dat Vervoort benoemt). In Nederland en de landen om ons heen geldt onder meer een grondwettelijk vastgelegde gastvrijheid: iedere bewoner wordt gelijk behandeld, en we gunnen iedereen ten minste een fatsoenlijk bestaansminimum. Ideaal.
Maar deze geïnstitutionaliseerde vorm van gastvrijheid wringt. Iets of iemand (de wet) accepteert onverwachte gasten, maar het zijn concrete mensen die de bij gastvrijheid behorende inschikkelijkheid moeten opbrengen. Meer concreet: arbeidsmigranten en statushouders komen te wonen in buurten met lage huren, niet in wijken met koopwoningen. En zoals je thuis gasten behalve thee en koekjes misschien ook een diner of een slaapplek aanbiedt en dus wat persoonlijke ruimte inlevert, zijn het in de samenleving louter de mensen in de volkswijken die die persoonlijke ruimte moeten inleveren, terwijl ze sociaal en economisch toch al ‘aan de onderkant’ zitten.
Het is vooral deze hardnekkige ongelijkheid die wringt. Vrijwel iedereen wil best iets inleveren, mits dat naar draagkracht gebeurt. Wanneer er sprake is van een echt eerlijke verdeling van lusten en lasten, vervalt al snel alle gedoe over ‘eigen volk eerst’.
Wim Guiking, Leiden
Politiek en sociaal filosoof Tivadar Vervoort benoemt mensen en politieke partijen wel heel snel als fascistisch. Zijn ze voor de natiestaat als gebied voor het eigen volk? Hup, dan al zijn ze fascistisch in hun denken.
Zo simpel is het wellicht voor iemand die de Kritische Theorie aanhangt (zoals Vervoort), maar een betere definitie van fascisme vereist veel meer kenmerken: ultranationalisme, autoritair leiderschap, afkeer van democratie, militarisme, natuurlijke hiërarchie, ondergeschiktheid van het individu aan de natie, geweld als politiek middel en sterke staatscontrole over samenleving en economie. Alleen wijzen op ‘nationalisme’ is echt een wetenschapper onwaardig.
Vervoort is vooral beducht voor het ‘eigen-volk-eerst’-denken. Uit angst voor dat type denken wil Vervoort ‘de bestaande etnisch-nationalistische privileges van de natiestaat afschaffen’. Stemrecht wil hij loskoppelen ‘van staatsburgerschap en verblijfsrecht’. Ja, ook van verblijfsrecht. Al noemt hij reeds in dezelfde alinea experimenten in steden waar stemrecht geldt voor iedereen ‘die kan aantonen er duurzaam te verblijven’. Hij onderscheidt wellicht ‘verblijf’ van ‘verblijfsrecht’.
Maar hij stelt vervolgens een alternatief voor dat eveneens het ‘eigen volk eerst’-principe als leidraad gebruikt. Hij wil stemrecht koppelen aan ‘stadspaspoorten’; paspoorten die niet vereisen dat je ingezetene van het land bent, maar wel inwoner van de stad. Zijn ‘eigen volk eerst’ wordt dan simpelweg ‘eigen stad eerst’. Nu al hoef je niet per se staatsburger te zijn om binnen je gemeente te mogen stemmen, maar Vervoort lijkt zo’n paspoort ook te willen geven aan mensen zonder enig type erkend verblijfsdocument.
Het zou me niet verbazen als Vervoort ook meer op lokaal gebied wil laten regelen dan nu al het geval is, wat me de opmaat lijkt naar nog meer polarisatie. Het doet me denken aan de bijnaam die Amsterdam nu al heeft: ‘de Autonome Stadstaat Amsterdam’.
Tot slot: de mensen die weerzin voelen bij de uitspraak ‘eigen volk eerst’, zijn vaak dezelfde mensen die elke etnische bevolkingsgroep waar ook ter wereld zijn eigen gebied en cultuur gunnen. Om daar vervolgens als toerist verrukt over te kunnen geraken. Het blijft merkwaardig om diezelfde mensen datzelfde recht te zien ontkennen aan menig westers land.
Peter de Valença, Haarlem
Tivadar Vervoort betoogt dat we voor het bestrijden van extreem-rechts een alternatief moeten vinden voor het ‘eigen volk eerst’-principe van de natiestaat. Hij ziet dat alternatief in een Europees identiteitsdocument en in stadspaspoorten.
Maar de natiestaat is niet gegrondvest op het ‘eigen volk eerst’-principe. In de 18de eeuw kreeg in het Westen het idee voet aan de grond dat het staatshoofd regeert namens het volk (de natie). Dat was een alternatief voor het tot dan gangbare principe dat de vorst bij de gratie Gods regeert over zijn onderdanen. Vervolgens bleek het niet eenvoudig te bepalen wie dat volk was: ook vrouwen, kinderen, arme mensen, nieuwkomers? Het ‘eigen volk eerst’-principe, dus het grondgebonden geboorterecht, is vooral een simplificatie van dat probleem.
Bij het verstrekken van Europese identiteitsdocumenten en stadspaspoorten zal deze vraag net zo moeilijk te beantwoorden zijn.
Annemieke Hoogenboom, Soest
In de Volkskrant betoogt Tivadar Vervoort dat de natiestaat en de rechten die deze verleent zijn gebouwd op het ‘eigen volk eerst’-principe en daardoor het gevaar van fascisme in zich dragen.
Vanuit dit standpunt pleit Vervoort voor een politiek van ‘abolitionisme’, met tot doel de ‘etnisch-nationalistische privileges van de natiestaat’ af te schaffen. Een belangrijke stap in deze richting zou dan zijn dat het stemrecht wordt losgekoppeld van het staatsburgerschap, door middel van een Europees identiteitsdocument dat stemrecht geeft op lokaal, nationaal en Europees niveau.
Het idee is echter onsamenhangend. Vervoort ervaart grenzen als beperkingen, terwijl afbakening juist het kader vormt waarbinnen de politieke praktijk levensvatbaar wordt. Want iedere democratische gemeenschap moet bepalen wie tot die gemeenschap behoort, wie haar regels mag vaststellen en voor wie die regels gelden. Ook ingezetenschap vereist criteria: hoe lang moet iemand ergens wonen, wie stelt dat vast, wie geeft het document uit en wie handhaaft de voorwaarden?
Politiek veronderstelt nu eenmaal een afgebakende gemeenschap waarin verschillende mensen zich tot elkaar moeten verhouden. Wezenlijke verschillen in geografie, afkomst en loyaliteit verdwijnen niet met het afschaffen van de juridische fictie waarin ze worden georganiseerd.
Het volstaat dus niet om met een brede armbeweging te gebaren in de richting van ‘radicale hervorming’. Politiek is het vreedzaam ordenen van onvermijdelijke verschillen. Een politiek waarin zulke verschillen niet meer bestaan, is geen ‘radicaal hervormde’ politiek; het is überhaupt geen politiek meer.
Om te spreken met Immanuel Kant (Kritik der reinen Vernunft): de duif voelt bij het vliegen de weerstand van de lucht, en stelt zich dan voor, dat zij in het luchtledige nog veel beter zou vliegen.
Pascal Haakmat, Amsterdam
Filosoof Tivadar Vervoort beweert dat de natiestaat ‘achterhaald’ is en, veel erger, ‘gebouwd op het ‘eigen volk eerst’-principe’, daarin gelinkt aan etnisch-nationalisme, bloedverwantschap en zo aan de ideeënwereld van nationaal-socialistisch extreem-rechts. Hij haalt er ironisch genoeg rechtsorde, democratie en de Grondwet ook nog bij als zijnde in geding.
De natiestaat is het enige instituut waarop rechtsorde, democratie en de Grondwet berusten. Dit geldt voor bijvoorbeeld ieder EU-lid. Zij zijn zonder uitzondering als natiestaten soeverein en, zolang dat zo is, het enige fundament voor rechtsorde, democratie en grondwetten. Pas als via de daarvoor nodige verkiezingen per afzonderlijk EU-lid verkiezingen gehouden worden en daaruit een voldoende grote meerderheid mee instemt, kan er soevereiniteit overgedragen worden aan een supranationaal instituut zoals de EU. Iedere vorm van negeren daarvan is onrechtmatig en ondemocratisch.
Moeten recht en democratie wijken voor de behoeften van sommigen? Lijkt mij dat juist daar een te bestrijden groot kwaad schuilt. Dat vonden al in 2009 het Duitse Constitutionele Hof in Karlsruhe, filosoof Luuk van Middelaar en toenmalig NRC-columnist J.L. Heldring ook. Laatstgenoemde schreef daarover ‘Er zijn nog rechters in Karlsruhe’. Een bedreiging voor ons vormen juist mensen als Tivadar Vervoort cum suis.
Arne Appelmelk, Wanneperveen
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant