Natuurlijk kwam voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie woensdag met nieuwe voorstellen in haar jaarlijkse Staat van de Unie. Maar de voornaamste boodschap van de was: laten we nu doen wat we beloven.
zijn EU-correspondenten voor de Volkskrant.
In de prachtige film The Straight Story (1999, David Lynch) legt hoofdpersoon Alvin honderden kilometers af op een John Deere-motormaaier om zijn broer te bezoeken die stervende is. Onderweg bij een kampvuur praat Alvin met een van huis weggelopen meisje over de kracht van familie. Eén takje, zegt Alvin, breekt makkelijk in stukjes, maar een bundel takjes krijg je niet kapot.
Voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie had Lynchs film woensdag in haar jaarlijkse Staat van de Unie kunnen gebruiken, de ‘troonrede’ waarmee ze het politieke jaar aftrapt. Von der Leyen koos, passend bij haar stijl, voor een directere boodschap aan de Europarlementariërs: ‘Wanneer Europa verdeeld is, kan het de koers van de gebeurtenissen niet bepalen.’
Ruim een uur duurde de speech, maar de kernzin kwam na tien minuten: ‘We moeten sneller zijn.’ Die ‘we’ zijn alle EU-instituten en vooral de EU-landen en het Europees Parlement. De snelheid van de veranderingen wereldwijd is volgens haar ‘ongelooflijk’ en de uitdagingen zijn ‘uitzonderlijk’. Daarin is geen plek voor een kibbelende Unie die wel vuistdikke rapporten produceert, maar vervolgens geen meters maakt.
Natuurlijk stonden er nieuwe voorstellen in Von der Leyens toespraak: een verbod op sociale media voor jongeren, een asielnoodwet en de warmst mogelijke banden met Canada. De hoofdmoot van de toespraak ging echter over zaken waarop de EU al jaren haar tanden stukbijt. Ze stipte ze keurig aan, met als belangrijkste conclusie: laten we nu eindelijk eens doen wat we zeggen.
Neem haar ‘nummer 1-prioriteit’: de economie aanjagen. Wat volgde was een compacte samenvatting van bestaande initiatieven, zoals de bewierookte rapporten van de Italiaanse oud-premiers Mario Draghi en Enrico Letta over modernisering van de interne markt. Ze liggen er alweer twee jaar, die rapporten. De uitvoering stokt door verdeeldheid tussen lidstaten.
Of neem de ‘Eén Europa, één markt’-roadmap, de belofte van de leiders dit voorjaar om eind volgend jaar echt te doen wat ze al ruim tien jaar geleden beloofden om de economie te versterken. De door lidstaten opgeworpen blokkades van de interne markt om nationale belangen te beschermen, komen overeen met een importheffing van 45 procent. Er is veel verbetering mogelijk, als de lidstaten willen.
De hogere energieprijzen raken burgers en bedrijven. De (bijna-)blokkade van de Straat van Hormuz door de Amerikaans-Iraanse gevechten heeft de EU-landen al 90 miljard euro gekost, rekende Von der Leyen voor. Omschakeling naar hier geproduceerde duurzame energie is de oplossing, ook om van het Russische gas af te komen en de afhankelijkheid van Amerikaans lng te verminderen. Vorige week concludeerde de Europese Rekenkamer dat de beschikbare 300 miljard euro aan EU-geld voor die energietransitie nauwelijks door de lidstaten wordt gebruikt.
Klimaatverandering stipte Von der Leyen aan als ‘een kantelpunt’: de EU heeft de heetste zomer achter de rug en volgens de Commissie wordt het alleen maar erger. Ondertussen morrelen zowel de Commissie (een beetje) als de lidstaten (een beetje meer) aan eerder afgesproken maatregelen om de CO2-uitstoot terug te dringen. Wel komt er nu een nieuw hittegolfplan en overleg om steeds schaarser water beter te gebruiken.
In haar vorige Staat van de Unie brak Von der Leyen een lans voor sancties tegen Israël vanwege de misdaden in Gaza en op de Westelijke Jordaanoever. Het voorstel is vastgelopen op verdeeldheid tussen de lidstaten.
De relatie tussen China en de EU heeft volgens Von der Leyen ook een kantelpunt bereikt. Elke dag exporteert China voor 1 miljard euro meer naar de EU dan andersom. En de EU-landen zijn zwaar afhankelijk van grondstoffen uit China. De de-industrialisatie van Europa dreigt. Overleg met Beijing moet de handelsbalans evenwichtiger maken. Blijft dat uit, dan volgen importbeperkingen. ‘Woorden zijn goed. Maar daden zijn beter’, aldus de Commissievoorzitter. De lidstaten praten er inderdaad al jaren over.
Volgend jaar wil Von der Leyen de slimste denkers, artiesten, wetenschappers en gewone burgers bijeenbrengen om een nieuw toekomstideaal voor de EU te formuleren. Zoals het Congres van Europa in 1948 in Den Haag het startschot gaf voor de EU.
In juli 2024 presenteerde Von der Leyen de politieke uitgangspunten voor haar tweede termijn als Commissievoorzitter. ‘Onze bedreigingen zijn te groot om individueel het hoofd te bieden. Onze kansen zijn te groot om alleen te grijpen’, schreef ze destijds. De titel van het stuk luidde: Europa’s keuze. Een goed startschot voor het nieuwe Congres volgend jaar, samen met de film van Lynch.
Belangrijkste voornemens uit de Staat van de Europese Unie
• Verbod op sociale media voor kinderen tot 13 jaar, accounts met ouderlijk toezicht en een tijdsbeperking voor kinderen tot 15 jaar, ‘veilig ontwerp’ voor kinderen tussen 15 en 18 jaar.
• Asielnoodmaatregel die het mogelijk maakt af te wijken van de gangbare asielprocedure bij massale grensoverschrijdingen, zoals deze zomer in Ceuta.
• Oprichting van een Europese Veiligheidsraad, samen met landen als het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen, Oekraïne en Canada.
• Protocol voor veiligheidsincidenten, om een Europese reactie te coördineren op drones, cyberaanvallen en andere hybride dreigingen.
• Geassocieerd EU-lidmaatschap voor Canada en nauwere samenwerking, onder meer op het gebied van economie, tech, defensie-industrie en het Arctisch gebied.
• Verhoogde paraatheid voor extreem weer: focus op de honderd kwetsbaarste gebieden, een Europees Hittegolfplan, Waterinitiatief en Klimaatverzekeringsalliantie.
• Europese Coöperatie voor Essentiële Grondstoffen om zeldzame aardmetalen en andere belangrijke grondstoffen te verkrijgen en voorraden aan te leggen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant