Charles de Gaulle, dat was ook voor zijn mede-Fransen vooral een man uit geschiedenisboeken. Tot zijn biopic verscheen: ruim 5 miljoen Fransen keken al naar het levensverhaal van de generaal. De Volkskrant bezoekt de cinéma en vraagt: die aantrekkingskracht van De Gaulle, waar schuilt die in?
is media- en cultuurredacteur van de Volkskrant.
Vrijdagochtend 11 september in zaal 13 van UGC Ciné Cité Les Halles, een ondergrondse bioscoop in het centrum van Parijs. Een stuk of veertig Fransozen zijn vroeg uit de veren gekomen om het tweede deel te zien van de biopic over Charles de Gaulle, misschien wel de meest illustere en enigmatische Fransman van de 20ste eeuw. De vroegere generaal, zo wil de mythe, is de man die Frankrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog eigenhandig van de ondergang redde.
De film, met de titel De Gaulle – Liberté (het eerste deel heet De Gaulle – Résistance), is een paar minuten onderweg als voor het eerst De Gaulle zelf in beeld verschijnt, fenomenaal gespeeld door de 64 jaar oude Frans-Armeense acteur Simon Abkarian.
Misschien wel meer dan welke andere acteur – De Gaulle is door menig acteur gespeeld in andere films en tv-series – weet Abkarian precies de soevereine sociale onaangepastheid van De Gaulle te vertolken. Abkarians De Gaulle is zoals die beschreven wordt in A Certain Idea of France, de veelgeprezen biografie uit 2018 die de Britse historicus Julian Jackson over de Fransman schreef, en die de basis vormt voor het script van de tweedelige biopic.
160 minuten lang, de twee delen van de biopic duren bij elkaar ruim vijf uur, zien we Abkarian met fijngeknepen mondje en ogen die permanente verveling uitstralen door het politieke wereldtoneel stormen. Van een onbekende, boomlange militair groeit hij uit tot een compromisloze verzetsleider. Ondergeschikten, maar ook wereldleiders als de Britse premier Winston Churchill en de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt, worden links en rechts geschoffeerd en continu gebombardeerd met preken over de grootsheid van de Franse republiek.
Een contactgestoorde gek of een man die wordt gedreven door het loepzuivere ideaal om zijn geliefde Frankrijk uit de handen van de nazi’s te redden? Het is een alles absorberende figuur die de zit van bijna drie uur meer dan waard is.
‘Géweldig!’ roept Aurore, een 35-jarige Française, na de film uit. Aurore, die liever niet met haar achternaam in de krant wil, woont in het Nederlandse Heerlen en is voor een paar dagen over in Parijs. ‘Ik vond het echt een ontroerende film en het portret van De Gaulle is indrukwekkend. Ik denk dat deze film ook voor Nederlandse kijkers belangrijk is.’
Liberté, het tweede deel van de De Gaulle-biopic, draait in Frankrijk alweer drie maanden in de bioscoop, en gaat op 17 september in Nederland in première. Na een aanvankelijke dip in kijkersaantallen is de film bezig aan een nationale en internationale zegetocht. Een belangrijk deel van de aantrekkingskracht van de film wordt in beschouwingen uitgelegd als een verlangen van Fransen naar een sterke politieke leider zoals De Gaulle, die het land uit de huidige politieke en economische malaise weet te trekken.
Regisseur van de film is Antonin Baudry, een voormalige hooggeplaatste ambtenaar binnen het Franse ministerie van Binnenlandse Zaken, die zich later ontpopte tot schrijver van stripboeken en filmregisseur.
Baudry werkte zes jaar aan de film en stelde zich tot doel om De Gaulle , toch wel een verstofte mythe, tot leven te wekken voor een hedendaags Frans publiek. Voor het scenario ging hij te rade bij de biografie van Julian Jackson. Als Brit lijkt Jackson niet gebukt te gaan onder kritiekloze eerbied voor de Franse generaal en heeft hij ook oog voor de komische en absurdistische elementen in het leven van De Gaulle.
Zo besteedt Jackson veel aandacht aan het oordeel over De Gaulle dat mensen, vaak fris van de lever, in zijn tijd op papier zetten in dagboeken, memoires en interviews.
‘Een rare kwast’ is de rode draad in al die opinies. Hij was ongewoon lang voor een Fransman, wel 1 meter 96, had nauwelijks een kin, en wist zich vaak geen raad met zijn voorkomen. Ook zijn bruuske manieren werden vaak gememoreerd: er kon zelden een lachje of een vriendelijk woordje vanaf, en voor diplomatieke plichtplegingen in tijden van oorlog had hij zelden tijd. Tegelijkertijd riep hij ontzag op vanwege zijn scherpe intellect en zijn absolute dienstbaarheid aan het Franse vaderland.
De meeste recensenten zijn haast unaniem in hun oordeel dat Baudry er in geslaagd is om een accuraat portret te schetsen van De Gaulle, verpakt in een avonturenfilm die een breed publiek kan aanspreken.
Opmerkelijk bij deze hernieuwde aandacht is dat die niet alleen afkomstig is van een ouder en beter ingevoerd publiek. In Frankrijk is de film ook een succes geworden onder een jong publiek.
‘Echt een leuke film’, oordeelt de 20-jarige studente Perrine, die samen met haar vriendin Justine (beiden willen niet met hun achternaam in de krant) na afloop nog even de film doorneemt. ‘Dit is onze geschiedenis, die moeten we niet vergeten.’
‘Ik vond de muziek ook heel mooi’, valt Justine haar bij. ‘Het is een film voor alle leeftijden.’
Het eerste deel van de film, Liberté, ging in Frankrijk afgelopen juni in première en leek aanvankelijk af te koersen op een regelrechte flop. Bijzonder pijnlijk voor een filmproject dat tot stand kwam met een voor Franse begrippen ongekend budget van circa 75 miljoen euro.
Kosten noch moeite waren gespaard om van de verfilming van De Gaulles leven een waar spektakelstuk te maken. De kijker zou getrakteerd worden op legendarische veldslagen, zoals die bij Bir Hakeim, een oase in de Libische woestijn, waar De Gaulles mannen een heldhaftige strijd leverden tegen het gevreesde nazileger van veldmaarschalk Erwin Rommel.
Ook waren acteurs van naam aangetrokken, waaronder Sir Simon Russell Beale, een van de grootste Britse toneelacteurs, voor de rol van Winston Churchill. Voor de rol van De Gaulle was Simon Abkarian gestrikt, in Frankrijk een veelgeprezen acteur, en internationaal vooral bekend van een rol als misdadiger in Casino Royale, een oudere James Bond-film uit 2006.
Maar na de eerste week, waarin de film 380 duizend kijkers in de bioscoop trok en lovende recensies ontving, stortte de kaartverkoop in de tweede week volledig in.
Om een dure flop af te wenden werd besloten om de première van het tweede deel van de biopic naar voren te halen. Hierdoor konden beide films nog meeliften op het Fête du Cinema, een vierdaags festival dat eind juni plaatsvond en waarbij bioscoopfilms voor een gereduceerd tarief van 5 euro te zien zijn.
Ook schakelde bioscoopketen Pathé, coproducent van de film, de populaire YouTuber Inoxtag in, die met speciale watchparty’s meer jongeren naar de film moest lokken. Tot slot werd de film ook geholpen door een hittegolf die massa’s mensen naar de verkoelende bioscopen dreef.
Inmiddels heeft de film in Frankrijk meer dan 5 miljoen kijkers getrokken en hoeft hij alleen de wereldwijde bioscoophit The Odyssey voor zich te dulden. Jongeren die De Gaulle vooral kennen uit geschiedenisboeken en van oude zwart-witbeelden lopen de bioscoopzalen uit met een onbegrensde waardering voor de vroegere generaal.
‘De Gaulle was echt iemand die de Fransen bij elkaar kon houden, om samen te vechten voor ons land’, zegt bioscoopbezoeker Aurore. ‘Hij heeft in een tijd van oorlog altijd het belang van Frankrijk gediend. Ik vind dat inspirerend.’
Ook de studenten Perrine en Justine zijn nog vol van De Gaulles onversneden patriottisme en opofferingsgezindheid.
Perrine: ‘Wie wil er vandaag de dag nog echt ergens voor vechten? Ik zie de film als een oproep om op te komen voor waarin je gelooft.’
Justine: ‘We laten ons nu alles gewoon overkomen.’
De idealisering van De Gaulle bleek ook uit een peiling van marktonderzoekbureau Ipsos onder Fransen begin augustus. Daarin gaf 87 procent van de ondervraagden aan het eens te zijn met de stelling dat De Gaulle de personificatie is van de ideale politieke leider. 40 procent gaf aan dat ‘de geest van verzet’ en ‘het vermogen om een verenigd volk te smeden’ de politieke waarden zijn die De Gaulle het beste vertegenwoordigen.
De idealisering van De Gaulle volgt op het presidentschap van Emmanuel Macron, nu alweer negen jaar aan de macht, die er niet in is geslaagd om een sterk politiek centrum te creëren. Onder zijn presidentschap hebben de extreme politieke flanken verder kunnen groeien, met het radicaal-rechtse Rassemblement National (RN) van Marine Le Pen voorop. In peilingen komt RN steevast als grootste partij uit de bus.
Ook heeft Macron het niet voor elkaar gekregen om de Franse economie aan de praat te krijgen. Afgelopen week werd de voorspelde economische groei over 2026 naar beneden geschaald van 0,7 procent naar 0,4 procent.
De politieke en economische malaise in Frankrijk heeft het verlangen vergroot naar een leider die het land kan redden van zichzelf, iemand die boven alle politieke verschillen weet uit te stijgen en het land achter een gemeenschappelijk doel weet te verenigen. Iemand als Charles de Gaulle.
Robert Zaretsky, professor moderne Franse geschiedenis aan de Amerikaanse Universiteit van Houston en auteur van meerdere geprezen boeken over Franse schrijvers en filosofen (van Albert Camus tot Simone Weil), spreekt in dit verband over ‘De Gaulle-nostalgie.’
In een artikel dat Zaretsky voor The Washington Post schreef, verklaart hij het luide applaus van bioscoopkijkers voor de film uit de behoefte van Fransen naar een politiek leider die wel raad weet met de uitdagingen waar Frankrijk voor staat. ‘Zijn landgenoten scharen zich in deze woelige tijden nog steeds achter zijn voorbeeld.’
‘Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog was De Gaulle een volstrekt obscure figuur, niemand kende hem in Frankrijk’ zegt Zaretsky aan de telefoon. ‘Hij kwam in Engeland terecht nadat Frankrijk binnen zes weken onder de voet was gelopen door nazi-Duitsland. Met hulp van de Amerikanen en Britten wist hij alsnog het onmogelijke voor elkaar te krijgen en met een leger van Vrije Fransen terug te vechten tegen de Duitsers. Het is een prestatie die hij haast alleen door pure wilskracht voor elkaar kreeg, want Churchill noch Roosevelt waren aanvankelijk van plan om deze rare, onbuigzame man te steunen.
‘Het is een verhaal dat enorm resoneert in het huidige Frankrijk, dat bevangen is door wat ze zelf neergangisme noemen. De economie ligt op zijn gat, politiek is de boel enorm gepolariseerd. De eerste vraag die op dat soort momenten in Frankrijk naar boven komt drijven, is: waar blijft de nieuwe De Gaulle die Frankrijk uit het slop weet te trekken?’
Uit de eerder genoemde Ipsos-peiling blijkt dat meer dan de helft van de ondervraagden geen hedendaagse politicus kan noemen die de erfenis van De Gaulle – het zogeheten gaullisme, een centrumrechtse, pragmatische, op nationale eenheid gerichte politiek – belichaamt. De politici die het dichtst in de buurt komen zijn Jordan Bardella en Marine Le Pen van de radicaal-rechtse partij Rassemblement National. Bardella en Le Pen worden door respectievelijk 13 en 14 procent van de ondervraagden genoemd als politieke erfgenamen van De Gaulle.
Volgens Zaretsky dankt De Gaulle zijn reputatie aan meer dan alleen zijn heldenrol tijdens de Tweede Wereldoorlog. Belangrijk voor het voortbestaan van de Franse republiek is ook zijn optreden ná de Tweede Wereldoorlog, toen tussen 1954 en 1962 in de Franse kolonie Algerije een bloedige onafhankelijkheidsoorlog uitbrak. Dit leidde in Frankrijk tot de nodige politieke instabiliteit. Een burgeroorlog dreigde. De Gaulle moest andermaal optreden om zijn land bij elkaar te houden, nu als president van Frankrijk van 1959 tot 1969.
Niet alles wat De Gaulle deed was van onbesproken gedrag. Zijn rechtlijnige, principiële houding, gevormd door het patriottische, katholieke milieu waarin hij was opgegroeid, deed zijn tegenstanders vaak vermoeden dat ze met een fascist in de dop te maken hadden. Het nodige is ook aan te merken op zijn houding ten opzichte van Algerije. Dat land liet hij pas gaan toen de onafhankelijkheidsstrijd al honderdduizenden Algerijnse doden had gekost en het land voorgoed verloren leek voor de koloniale ambities van Frankrijk.
Maar uiteindelijk was iedereen, van politiek rechts tot politiek links Frankrijk, ervan overtuigd dat De Gaulle geen dictatoriale ambities had, en vooral de soevereiniteit en waardigheid van Frankrijk wilde dienen.
Het is ook om deze reden dat de biopic die nu met veel succes in de bioscopen draait door het gehele Franse politieke spectrum wordt gevierd en geclaimd.
‘Een prachtige film’, oordeelde de uiterst linkse politicus Jean-Luc Mélenchon, afkomstig uit een politieke traditie waar veel weerstand bestaat tegen De Gaulles conservatieve gedachtegoed.
Bruno Retailleau, leider van de conservatieve Les Républicains, sprak op de Franse tv over een ‘briljant’ werk dat uitdrukking geeft aan de ‘behoefte aan patriottisme’ in de samenleving.
De 35-jarige Aurore, die via haar vader een achtergrond heeft in het Frans departement Martinique, prijst Liberté ook omdat het de kracht van de Franse diversiteit toont. Het leger van de Vrije Fransen is een bonte verzameling van witte Fransmannen, Noord-Afrikaanse en Senegalese soldaten, samen strijdend om de nazi’s te verjagen uit Noord-Afrika en Frankrijk.
‘Het is niet het belangrijkste onderdeel van de film, maar wel een mooi aspect. Het maakt duidelijk dat we samen sterker staan, waar je ook vandaan komt. We zijn allemaal Fransen.’
Het sprekendste voorbeeld van deze krachtige diversiteit, aldus Aurore, is een kort fragment in Liberté waarin een witte Franse soldaat het aan de stok krijgt met een witte Amerikaanse soldaat die zich minachtend uitlaat over de wit-zwarte samenwerking in het leger van de Vrije Fransen. De Senegalese soldaat trekt zijn witte kompaan terug om verdere escalatie te voorkomen.
‘Dit specifieke fragment in de film zal waarschijnlijk niet zo in het echt gebeurd zijn, maar het klopt wel dat verschillende groepen uit het Franse imperium samenwerkten’, zegt Robert Zaretsky. ‘Dat was in het Amerikaanse leger op dat moment totaal anders. Zwarte Amerikaanse soldaten werden gesegregeerd en in de meeste gevallen alleen ingezet voor eenvoudige klussen.
‘Over De Gaulle kun je hetzelfde zeggen: hij had misschien een koloniale blik, maar was op geen enkele manier racistisch. Hij had zijn hele leven oprecht vriendschappelijke banden met Afrikaanse leiders. Hij was nou echt iemand van wie je kunt zeggen dat hij kleurenblind was.’
In de biografie van de Britse historicus Julian Jackson over De Gaulle worden nog meer voorbeelden gegeven van zijn ‘kleurenblindheid’. Zo was hij volledig immuun voor het antisemitisme van die tijd, wat zelfs onder een groot deel van de Franse verzetsstrijders een zeldzaamheid was.
In het tweede deel van de film blijft dat aspect van De Gaulles karakter achterwege. Voorop staat vooral zijn ijzeren standvastigheid, hier en daar verluchtigd door een droogkomische noot.
Voor de studenten Perrine en Justine steekt nog een ander personage erbovenuit in de film. Dat is Maréchal Leclerc, generaal in het leger van de Vrije Fransen en de man die in Noord-Afrika belangrijke veldslagen voor Charles de Gaulle weet te winnen en in augustus 1944 Parijs op de nazi’s terugverovert.
In Liberté komt Leclerc naar voren als net zo’n onbevreesde en emotioneel ingehouden man als Charles de Gaulle. De rol wordt gespeeld door de Franse acteur Niels Schneider.
Justine: ‘Leclerc was iemand die ik vooral uit de geschiedenisboeken en van straatnamen kende, maar ik had verder nooit zo’n goed beeld van hem. Ik vond het echt indrukwekkend hoe hij maar bleef doorvechten, zelfs als alles verloren leek.’
Perrine: ‘Ik vind het echt mooi om te zien dat dit onze geschiedenis is. Dat die gevuld is met mensen als De Gaulle en Leclerc, en alle andere verzetsstrijders, die voor hun idealen en land opkwamen.’
De Gaulle – Liberté, het slot van het tweeluik, is vanaf 17/9 in Nederlandse bioscopen te zien.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant