Een route over links, een route over rechts, een rotonde en een T-splitsing: het regent verkeersmetaforen in de Tweede Kamer, op de eerste dag van de Algemene Politieke Beschouwingen. De vraag resteert: wat wordt de routekaart van het minderheidskabinet?
is politiek verslaggever van de Volkskrant.
In de loop van de eerste dag van de Algemene Politieke Beschouwingen is het alsof de fractieleiders van de Tweede Kamer de weg zijn kwijtgeraakt. Nooit eerder legde een minderheidsregering de Tweede Kamer een begroting voor zonder dat daar op voorhand steun voor was verzameld in de Haagse wandelgangen. Dus waar zijn ze woensdag nu eigenlijk beland?
Op een kruispunt dat je voorzichtig moet oversteken, zegt Jan Paternotte (D66). Hij vraagt iedereen ‘soms even adem te halen’. De situatie, zegt Ruben Brekelmans (VVD), is ‘nieuw voor iedereen’, in een poging de rust te bewaren.
Daar heeft de oppositie weinig oren naar. Ze zijn op een rotonde beland, waar het kabinet-Jetten met maar 66 zetels rondjes aan het draaien is, zegt Laurens Dassen (Volt). Nee, ze staan op een T-splitsing, waar je hard links of hard rechts moet afslaan, zegt Joost Eerdmans (JA21). Somberder is de lezing van Jesse Klaver (Pro), die de D66-VVD-CDA-coalitie niet ziet kiezen en daarom ‘met 180 per uur op een muur af stormt’.
Van meet af is het een vraag geweest hoe het in februari aangetreden minderheidskabinet – het eerste sinds 1926 – kan functioneren. Zonder groot compromis om de rijksbegroting met gedoogsteun te dekken, dreigt koehandel per afzonderlijke deelbegroting van de departementen. Het maakte dat Klaver vooraf vreesde voor een ‘permanente formatie’.
Aan de andere kant dacht Henri Bontenbal (CDA) juist dat het een geschikte vorm is om politiek te bedrijven in het tot zeventien fracties versnipperde parlement. Omdat minstens vier partijen nodig zijn met een uiteenlopend ideologisch gedachtegoed, zou het vrijwel onmogelijk zijn om nog tot een regeerakkoord te komen. Eindeloze onderhandelingen wilde niemand in Den Haag na de twee snel gevallen kabinetten-Rutte IV en -Schoof.
Het experiment kreeg steun van de oppositie – met uitzondering van de PVV en de SP. De meerderheden die het kabinet voor de zomer bijeen sprokkelde voor de stikstof-, asiel- en energieplannen – dan op links, dan op rechts en samen – suggereren dat minderheidspolitiek kan werken. Paternotte wordt woensdag dan ook niet moe op deze doorbraken te wijzen.
Met het beheren van de staatskas komen ze er alleen minder makkelijk uit. ‘Iedereen en nog net niet zijn moeder’, zegt Mirjam Bikker (ChristenUnie), is uitgenodigd om bij de coalitie op de koffie te komen.
Maar al die gesprekken hebben niet geleid tot een begroting die bij de presentatie op Prinsjesdag al op een meerderheid kon rekenen. Het kabinet kan daardoor voor de jaarwisseling vallen. Dus, vraagt ze D66, de grootste partij en leverancier van de premier, hoe de ‘routekaart’ er nu uitziet.
‘Ik heb altijd geleerd’, zegt Paternotte, ‘bij een kruispunt kijk je eerst naar links, dan kijk je naar rechts, dan kijk je nog een keer naar links, en dan steek je over. Dat is dan ook de routekaart die ik voor me zie. Daarom zeg ik: kabinet, nodig gewoon de partijen uit die bereid zijn om samen te werken met het kabinet, en laten we dan kijken hoe we stappen kunnen zetten.’
Als hij als leider van de grootste oppositiepartij het debat aftrapt, denkt Klaver in de rommelige begrotingsonderhandelingen vol ruzie in het kabinet zijn gelijk bevestigd te zien. Toen de coalitiepartijen het niet eens werden over een meerderheidskabinet – VVD wilde Pro er niet als vierde partij bij, D66 JA21 niet – hebben ze volgens hem gegokt. ‘Ze dachten: ‘We weten niet hoe we aan een meerderheid moeten werken, dan doen we een minderheidskabinet.’ Maar in de tussentijd zijn ze gewoon even vergeten om af te spreken hoe je dan aan een meerderheid werkt.’
Paternotte ziet een ‘Binnenhof Vol Liefde, de Bezuidenhoutseweg-editie’ voor zich – naar het populaire RTL-datingprogramma B&B Vol Liefde en het tijdelijke adres van de Tweede Kamer. ‘Dit kabinet’, zegt hij, ‘is eigenlijk van iedereen.’
Het is de geest van premier Rob Jetten (D66), die vrijdag al zei dat ‘liefdesbrief aan de oppositie’ (bedacht door De Telegraaf) een ‘prachtige term’ is voor de toelichting die minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) schreef bij de begroting. Heinen kondigde daar dinsdag onder meer in aan dat de verhoging van de pensioenleeftijd van de baan is, evenals de verlaging van het maximumdagloon, en dat het bekorten van de WW-uitkering met een jaar is uitgesteld om in gesprek te gaan met de oppositie, vakbonden en werkgevers over ingrepen die een brede steun kunnen krijgen.
Maar de vraag is, herhalen oppositieleiders op links en rechts, met wie ze eigenlijk praten als ze op de uitnodiging van het kabinet ingaan. Soms is het oversteken van het kruispunt namelijk onmogelijk, omdat een bewindspersoon er ‘op een fatbike tussendoor komt gereden’, zegt Bikker.
‘Ik heb geen zin meer om afspraken te maken met de VVD-campagne’, zegt Eerdmans, die in augustus dacht afspraken te hebben gemaakt met Heinen, maar daarna hoorde dat die ‘zijn linkerbeen’ moest bijtrekken. Na onthullingen in NRC en Trouw over beloften die door Heinen binnenskamers in de zomer waren gedaan, is daarom woensdag de afgekeurde conceptbegroting opgevraagd. Ook moet er donderdag een kabinetsbrief komen om erachter te komen of de minister van Financiën in de woorden van Klaver ‘op eigen houtje’ heeft geopereerd.
‘Ik denk weleens’, zegt Klaver, ‘dat de oppositie liever wil dat dit een succes wordt dan de coalitie zelf, zoveel ruzie wordt er gemaakt.’
Steeds opnieuw proberen Klaver en Eerdmans de scheuren in de coalitie bloot te leggen en het stel hun kant op te trekken. ‘Rechts heeft voorrang, heb ik altijd geleerd’, zegt Eerdmans, maar met de route over rechts is zeker in de Eerste Kamer nauwelijks een meerderheid te vormen.
Pro staat er in de zetelverdeling sterker voor. Klaver eist daarom dat alle bezuinigingen op de sociale zekerheid van tafel gaan en dat de belastingverhoging op lonen naar beneden gaat en die op vermogen stijgt. De eis stoort Paternotte en Brekelmans, die menen dat de coalitie al beweegt en de mogelijkheid openhoudt dat ze per deelbegroting tot een vergelijk met links of rechts willen komen.
‘U heeft 13 procent van de zetels’, zegt Paternotte tegen hem. ‘U heeft al meer invloed. Je kunt niet alles krijgen wat je wilt.’
‘De koopkracht gaat er licht op achteruit, met 0,2 procent’, zegt Brekelmans. ‘Dat was eerst 0,6 procent, daar heeft het kabinet dus aan gewerkt.’
Het is getouwtrek in de opmaat naar dag twee, als Jetten donderdag zijn antwoord geeft op de vraag naar de routekaart. Niemand geeft nog een krimp.
Maar naast zijn geprikkelde interrupties met Brekelmans en Paternotte reikt Klaver de hand naar Bontenbal, die hij prijst om de H.J. Schoo-lezing, waarin hij twee weken geleden de ideologische veren van het CDA uitspreidde. ‘Zonder AI gemaakt!’, zegt de CDA-leider vanuit zijn bankje.
Klaver dacht ‘een rood randje’ waar te nemen in de speech. ‘Het bracht me heel even terug naar de tijd van na de wederopbouw, toen het de christendemocraten en de sociaaldemocraten waren die zes kabinetten lang dit land de weg vooruit wisten te wijzen’, zegt hij. ‘Juist omdat we ons verbonden weten in de overtuiging dat we het samen in dit land moeten rooien.’
De wederopbouw: het lijkt een ijkpunt voor de nieuwe tijd. Brekelmans had het er vorige week in zijn Binnenhoflezing ook al over. ‘Mooi’, zegt hij, ‘dat het anderen ook heeft geïnspireerd.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant