Sommige citaten worden groter dan degene die ze heeft uitgesproken. IJsmeester Henk Kroes had die merkwaardige eer: met it giet oan, ‘het gaat door’, kondigde hij de voorlopig laatste Elfstedentocht aan. Dinsdag overleed de Fries op 87-jarige leeftijd.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Het is donderdag 2 januari 1997 om 11.17 uur als Henk Kroes zijn 15 minutes of fame beleeft. Omgeven door 22 rayonhoofden en met een verwachtingsvolle pers tegenover zich neemt hij plaats aan een lange tafel en klapt hij zijn notitieblokje open. Zijn pretogen verraden de boodschap die duizenden schaatsfans euforisch zullen maken.
Zoals een ware Fries betaamt houdt hij het kort en krachtig. ‘It giet oan.’ De Elfstedentocht van 1997, de eerste in elf jaar, kan twee dagen later gereden worden. Die middag nog hangt de BBC aan de lijn. Zelfs journalisten uit Australië willen hem spreken, vertelt hij in de vooravond van de tocht aan De Telegraaf.
De drie Friese woordjes werden dankzij Kroes onderdeel van de Nederlandse woordenschat: bij ieder laagje ijs op de Friese wateren, hoe dun dan ook, koppen kranten in het hele land nog altijd: ‘Giet it oan?’
Kroes werd vlak voor de Tweede Wereldoorlog geboren in het Friese dorp Terkaple. In zijn dagelijks leven werkte hij bij It Fryske Gea, de organisatie voor natuurbehoud in Friesland. Op 25-jarige leeftijd doet hij mee aan de zwaarste Elfstedentocht ooit: die van 1963. Op amper begaanbaar ijs en bij een temperatuur van -18 graden wordt Kroes bij Franeker van het ijs gehaald.
Het remt zijn enthousiasme voor het natuurschaatsen allerminst. Zes jaar later wordt hij ijsmeester, de baas van de rayonhoofden en belangrijke stem in het al dan niet doorlaten gaan van de Elfstedentocht. Twee keer kwam het gezelschap met goed nieuws: in 1985 en 1986 kon de schaatstocht der tochten worden gereden. Zelf reed hij de tocht door zijn rol in de organisatie nooit meer.
Na 25 jaar trouwe dienst maakt Kroes promotie naar voorzitter van de Vereniging De Friesche Elf Steden, het uithangbord van de club die besluit over het doorgaan van de schaatswedstrijd.
In 1996 krijgt het Nederlandse publiek zeer regelmatig met Kroes te maken. De winter begint streng, de vrieskou houdt aan. En daarmee zwelt de Elfstedenkoorts aan. Kroes komt veelvuldig op televisie om over centimeters, ijstransplantaties en windwakken te praten. Iedere keer dat zijn hoofd op de beeldbuis verschijnt, groeit de hoop bij schaatsfanatici. De Telegraaf meldt op zaterdag 3 februari zelfs al dat de woensdag daarop gereden zal worden.
Kroes rijdt een dag later met dezelfde overtuiging naar de beslissende vergadering in Leeuwarden, zegt hij in 2019 tegen Andere Tijden Sport. Maar rayonhoofden vertellen hem daar dat het ijs op een aantal plekken te slecht is. ‘Het spijt me verschrikkelijk’, zegt Kroes op de persconferentie. Weekblad Panorama noemt hem laf en organiseert een eigen Elfstedentochtje met negen marathonschaatsers.
Een jaar later brengt Kroes dan alsnog het blijde nieuws, al spande het er toen ook om. In zijn biografie, die in 2007 verscheen, onthulde Kroes dat het ijs bij Sneek eigenlijk niet dik genoeg was. Na alle kritiek van een jaar eerder nam hij een risico. ‘Ik heb toen de verantwoording van het rayonhoofd overgenomen.’
It giet oan was tot die desbetreffende persconferentie overigens nog helemaal geen begrip; de tocht van 1986 werd door voorganger Jan Sipkema nog met ‘It sil heve!’ (‘Het zal gebeuren’) aangekondigd. Hij bedacht het zinnetje al bij zijn aantreden als voorzitter, samen met zijn vrouw. ‘Het zijn toch aankondigingen met een soort eeuwigheidswaarde; die woorden kun je maar één keer gebruiken’, zei hij tegen dagblad Trouw.
De editie van 1997 verloopt vlekkeloos, gewonnen door Henk Angenent (‘Vandaag ben jij belangrijker dan de koningin’, feliciteert Kroes hem) en met Erik Hulzebosch een meter achter hem als een van Neerlands beroemdste verliezers. Kroes mocht de allerlaatste binnenkomer afstempelen. Toen dit een zwartrijder bleek, iemand zonder geldig startbewijs, zei hij schouderophalend: ‘O, dan bent u de laatste officiële zwartrijder.’
Kroes neemt in 2007 op 69-jarige leeftijd afscheid als voorzitter, waarna hij werd benoemd tot officier in de Orde van Oranje-Nassau. Hij bleef maatschappelijk actief en was onder meer voorzitter van Nijkleaster, een pioniersplek van de Protestantse Kerk.
Het is zeer de vraag of er nog een ijsmeester zal komen die met diens eigen iconische woorden de Elfstedentocht mag aan te kondigen. It giet net oan, ieder jaar sinds 1997 niet. Drie jaar geleden zei Kroes tegen Omrop Fryslân zich druk te maken over de opwarming van de aarde. Tot een Elfstedentocht zag hij het niet meer komen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant