Regisseur Shahrbanoo Sadat (31) maakte de allereerste Afghaanse romantische komedie, No Good Men, inclusief de eerste Afghaanse filmkus én een scène met een dildo. De film is baanbrekend, ook vanwege het unieke vrouwelijke perspectief. ‘Ik ben in mijn leven al genoeg gecensureerd.’
is filmrecensent en schrijft een column over hedendaagse beeldcultuur.
‘Denk jíj dat er goede mannen bestaan?’
Als testje vraagt de Afghaanse regisseur Shahrbanoo Sadat (35) dat nog weleens aan de vrouwen die ze ontmoet tijdens de internationale promotietour van haar film No Good Men. Steevast valt er dan een stilte. En dan volgt aarzelend: ‘Nou... Ik ken er één...’
De volle lach van Sadat rolt via de Zoomverbinding de kamer binnen. ‘Het is een universeel gedeeld sentiment.’
Haar film, No Good Men, gaat over een vrouw die ontdekt dat er in een wereld vol slechte mannen wel degelijk een goede bestaat. De ontwapenende gescheiden moeder Naru (Sadat zelf) krijgt maar geen kansen bij de televisiezender waar ze werkt – als vrouw wordt ze niet serieus genomen. Tot de oudere journalist Qodrat (Anwar Hashimi) inziet dat haar scherpzinnige perspectief van waarde is. Als ze vervolgens samen op pad gaan, begint er voorzichtig iets op te bloeien tussen de twee.
No Good Men is op verschillende manieren baanbrekend. Het is de eerste Afghaanse romantische komedie. Eentje vanuit vrouwelijk perspectief, waarin óók de eerste filmkus in de Afghaanse cinema te zien is, en meteen ook maar een dildo. Dat trok nogal de aandacht toen de film in februari het filmfestival in Berlijn opende. Dit is niet het Afghanistan dat doorgaans in films te zien is.
Precies de bedoeling, vertelt Sadat. We spreken elkaar per beeldscherm, want ze is druk – een paar dagen later zal ze deel uitmaken van de jury van het filmfestival in Venetië. ‘Steeds als ik Kabul zag in een film, dacht ik: maar dít is niet de stad waarin ik woon. Vooral filmmakers uit andere landen zijn gefascineerd door de politieke situatie. Je ziet in films steeds hoe die het normale leven compleet op zijn kop zet. Maar als je in een land woont waar conflicten steeds weer oplaaien, is dit gewoon onderdeel van het dagelijks leven. Achtergrondgeluid. Het betekent niet dat je niet meer verliefd wordt, of nooit met je vriendinnen over mannen praat.’
Het eenzijdige beeld irriteerde haar, dus besloot ze een film te maken over een vrouw als zijzelf. Vrijgevochten, werkend, middenklasse. Ze verwerkte haar eigen ervaringen in het script. Sadat is geboren in Teheran, maar verhuisde na de val van de Taliban in 2001 terug naar het dorp waar haar ouders vandaan kwamen. ‘Ik was er al vroeg van overtuigd dat goede mannen niet bestonden. Mijn vader was gewelddadig. Ik zag geen liefde tussen hem en mijn moeder. Ik keek naar hem, naar mijn broer, naar de andere mannen in mijn omgeving en wist genoeg.’
Geen man, geen kinderen, wel een carrière, besloot ze. Op haar 17de kreeg ze het voor elkaar dat ze les mocht volgen aan een jongensschool. Ze verhuisde naar Kabul voor een studie natuurkunde, maar belandde per ongeluk bij het verkeerde toelatingsexamen – dat voor de filmopleiding. Op haar 19de was ze de jongste deelnemer ooit aan een prestigieus ontwikkelingstraject in Cannes, waar ze haar debuutfilm Wolf and Sheep (2016) schreef, over twee kinderen op het Afghaanse platteland.
Het verhaal baseerde ze op de ongepubliceerde memoires van Anwar Hashimi, een man die ze had ontmoet tijdens haar werk voor een televisiestation. Een goede man. Ook The Orphanage (2019) baseerde ze op zijn levensverhaal. Hij werd haar vriend. ‘Ik bleef lang argwanend, maar toen ik aan No Good Men begon, was ik hopeloos verliefd. Ik zag hoe ik de kracht van liefde altijd had onderschat. En ik wilde laten zien dat er wél goede Afghaanse mannen zijn. Ook al zie je die nooit op het scherm.’
Toen ze fondsen benaderde, merkte ze pas hoe radicaal haar liefde-in-Kabul-script werd gevonden. ‘Ze willen dat je speelt met de verwachtingen, maar ook iets maakt dat lijkt op wat ze kennen. Oorlog dus, gewelddadige mannen, zwakke vrouwen. Dat is vertrouwd. Ik kreeg ook te horen dat mijn liefdesverhaal te universeel was, dat een internationaal publiek helemaal niet zou durven lachen bij een film over Afghanistan. Maar waarom mag ik dat niet zo laten zien? Wij Afghanen zijn toch gewoon mensen met dezelfde onzekerheden en gevoelens? Al was het niet zo bedoeld, het was een verhulde vorm van racisme.’
Het maakte haar alleen maar vastberadener de politiek zoveel mogelijk buiten het script te houden. ‘Maar die context valt in Afghanistan nu eenmaal moeilijk helemáál te vermijden.’
En toen werd het augustus 2021. Na twintig jaar trokken de Amerikaanse troepen zich terug uit Afghanistan. In twee weken tijd wist de Taliban vrijwel het hele land weer in handen te krijgen. Duizenden Afghanen probeerden zo snel mogelijk wanhopig het land te verlaten via het vliegveld in Kabul. Onder hen: Sadat. Drie dagen verbleef ze daar, in het gedrang, in de hitte, hopend op een exit. Met behulp van de Franse regering werd ze met negen familieleden uiteindelijk geëvacueerd naar Parijs. Geluk, zei ze destijds, dat mede werd afgedwongen dankzij de druk van haar internationale filmconnecties.
Ze kwam terecht in Hamburg. Ze moest de taal leren. Een appartement vinden. Haar familieleden weer bij elkaar zien te krijgen. Haar filmidee voelde irrelevant. ‘Ik werd uit mijn roze wereld gerukt. Niets was nog romantisch of grappig.’ Een jaar lang schreef ze niets.
Totdat ze begon op te merken hoeveel Afghanen – bewust of onbewust – de periode van de democratie begonnen te romantiseren. ‘Om de gruwelijkheid van de situatie nu te onderstrepen, schilderden ze de situatie van vrouwen van vóór de Taliban rooskleuriger af. Wacht eens even, dacht ik. Ik heb geleefd in die situatie. Misschien was het vrijer voor sommige vrouwen in het centrum van Kabul. Maar een paar kilometer verderop niet. Afghaanse vrouwen zijn heel erg bekend met grenzen en restricties. Ik heb er ervaring mee, mijn moeder, mijn zussen. Het Taliban-regime is een niveau hoger van een diepgewortelde misogynie die er altijd al was.
‘Het was alsof er een licht aanging. Waar ik voorheen tien minuten nodig had om de romantische plot uit te leggen, kon ik nu in één woord zeggen waar mijn film over ging: het patriarchaat. En mijn film zou zich afspelen in de laatste maanden voor de val van Kabul.’
Het gaat Sadat dus om een slecht systeem, niet om slechte mensen. De agent die Qodrat in de film voorstelt Naru te kidnappen en zwanger te maken? Een jeugdvriend van Hashimi had het hem ook weleens aangeraden, zegt Sadat. Ze hebben er samen om gelachen toen hij het haar vertelde. ‘Wat een wanhopig slecht plan. Maar het komt voort uit de maatschappij die hem heeft aangeleerd dat vrouwen een object zijn. En dat mannen niet op een normale manier over hun gevoelens mogen praten. Ik zie geen oorlog tussen de seksen. Uiteraard maakt het systeem vrouwen en kinderen kwetsbaarder, maar het geeft mannen niet automatisch een beter leven.’
Het script raakte een snaar bij vrouwen die net als Sadat geëvacueerd waren, bleek tijdens het castingproces. De aanmeldingen voor de audities stroomden binnen. Alleen: die kus en die dildo. ‘Vrouwen waren bang voor de reacties van hun familie. Maar ik wilde die scènes niet schrappen. Ik ben mijn hele leven al gecensureerd – ik weiger mezelf restricties op te leggen. De tweede of derde generatie Afghaanse vrouwen in Europa hadden er geen problemen mee, maar die hadden weer niet ervaren hoe het was om als vrouw in Kabul te leven. Dat voelde ook niet goed.’ Na veel moeite vond ze toch een actrice, ‘maar die dumpte me drie weken voor het draaien via WhatsApp. Zonder verklaring.’ Ze had eigenlijk geen keuze: Sadat moest zelf de hoofdrol gaan spelen. Pas vijf minuten voordat ze gingen filmen, liet ze het de crew definitief weten.
Dat betekende ook: zichzelf op de set onderdompelen in de gereconstrueerde chaos van vliegveld Hamid Karzai. Opnieuw in een kluwen van mensen. ‘Ik zou het graag therapeutisch willen noemen, maar als je het eerlijke verhaal wilt: ik ben daar nog niet, emotioneel. Het was traumatiserend en ik verwerk het met vertraging.’
Bovendien was ze drukker met de kus die daar zou plaatsvinden, die eerste uit de Afghaanse filmgeschiedenis. ‘Ik was bang dat mijn figuranten zouden weglopen. Dat is bij eerdere films gebeurd als we iets gevoeligs filmden. Daarom hebben we het expres als laatste gedraaid.’
En er speelde nog iets. Tijdens de draaiperiode liep na veertien jaar haar relatie met Hashimi, inspiratiebron voor de film én tegenspeler, stuk. ‘Ik was een week gedeprimeerd, maar daarna kwam een gevoel van bevrijding. Het is me altijd geleerd dat je identiteit als vrouw verbonden is met je rol als echtgenote of moeder. Nu ervoer ik dat ik niet afhankelijk was van een man om zelf compleet te zijn. Ook niet van een goede.’
‘Toen we nog samen waren, had ik al eens gezegd: hoe leuk zou het zijn als onze kus voor altijd wordt vastgelegd op beeld! Maar toen het moment daar was, waren we juist net een paar maanden uit elkaar. Ik zat met mijn emoties dáár, bij dat afscheid. Die kus voelde als een vaarwel.’
Achteraf bleken de figuranten dit prachtige, beladen, historische moment amper te hebben opgemerkt in het geduw en getrek. ‘Huh, stond ik daarbij?’, reageerden ze laconiek tijdens de première. En de dildoscène levert zo mogelijk nog minder ophef op. ‘Soms beginnen Afghanen voorzichtig tegen me over de kus, maar nooit over de dildo. Nooit. Het is alsof hij niet bestaat. Ik vind dat erg grappig.’
No Good Men draait nu in de bioscoop. Op verschillende plekken in het land is er een nagesprek georganiseerd met Shahrbanoo Sadat.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant