De laatste onderhandelingen over de digitale euro zijn nu gaande: een megaproject dat Europa autonomer moet maken. Maar wie zit erop te wachten? ‘Er is een groot risico dat de consument hem niet gaat gebruiken.’
is verslaggever macro-economie bij de Volkskrant. Hij volgt de wereld van de aandelenbeurzen, de grootbanken en het monetaire beleid.
Echt álles moet meezitten, maar dan zouden Europeanen over drie jaar met een compleet nieuwe munt moeten kunnen betalen. De digitale euro, heet-ie. Zoals je vroeger altijd cashgeld bij je had, zo heb je dan de digitale euro op zak. Altijd beschikbaar, niet afhankelijk van het internet of het stroomnet. In alle winkels geaccepteerd.
En nee, dat is niet hetzelfde als de euro’s die nu al in digitale vorm op alle Europese bankrekeningen staan.
De onderhandelingen tussen de Europese Centrale Bank (ECB) en de Europese politici over hoe zo’n digitale euro er precies moet uitzien, gingen deze week de laatste fase in. De verwachting is dat het Europees Parlement nog dit jaar instemt met de komst ervan.
Vier vragen over hoe dit het betalingsverkeer gaat veranderen en wat de consument daaraan heeft.
Het simpelste antwoord dat Menno Broos kan geven is dit: ‘Het is een soort bankbiljet in een digitaal jasje.’ Broos is projectleider digitale euro bij De Nederlandsche Bank en dat betekent dat hij de afgelopen drie jaar over zo’n beetje niets anders heeft nagedacht.
Belangrijk om te weten, zegt Broos, is dat ons betaalgedrag de afgelopen twintig jaar radicaal is veranderd. In 2004 – het is bijna niet meer voor te stellen – gebruikten Nederlanders bij 80 procent van alle betalingen nog contant geld. Nu is dat nog maar in 17 procent van de gevallen. Die revolutie geldt voor iedereen in de maatschappij. Ook 75-plussers pakken bij 74 procent van de betalingen hun pinpas of telefoon.
En dus is de vraag voor de Europese Centrale Bank, zegt Broos, ‘blijven we die biljetten alleen in papieren vorm uitgeven of gaan we ook een keer digitaal worden?’
Daar komt nog een geopolitiek aspect bij. Bijna al het Europese betalingsverkeer is tegenwoordig in handen van Mastercard en Visa, grote Amerikaanse bedrijven. Die doen bijzonder goed werk, is ook Broos de eerste om toe te geven, ‘maar toch wringt het dat Amerikaanse partijen zich zo hebben gevestigd.’ Je hoeft maar een rare Amerikaanse president te hebben die de kolder in z’n kop krijgt, en met één druk op de knop ligt het gehele Europese betalingsverkeer plat.
En dus, zegt Broos, ‘introduceren we een nieuwe, Europese manier van betalen in bijna alle winkels in Europa’.
In de praktijk moet dat er als volgt gaan uitzien: elke Europese consument krijgt een aparte bankrekening voor digitale euro’s. Het is een kosteloze rekening bij de ECB, die bereikbaar is via de eigen bank. De commerciële banken zullen dit moeten regelen.
Consumenten kunnen dan vanuit hun gewone betaalrekening geld overmaken naar de digitale-eurorekening. Daarop geldt een maximum; hoe hoog dat plafond is, is nog onderwerp van de onderhandelingen. Een veelgenoemd bedrag is 3.000 euro. Dit om te voorkomen dat er te veel geld bij de reguliere banken wordt weggehaald; die hebben dat geld immers nodig om leningen en hypotheken te kunnen verstrekken.
Anders dan op een gewone betaal- of spaarrekening biedt de ECB geen rente op de digitale euro’s. Met de digitale euro moet het straks mogelijk zijn te betalen bij elke winkel in elk euroland waar je nu ook al met je pinpas kunt betalen – van een restaurantje op Corfu tot een schoenenwinkel op Madeira. Van een Letse webshop tot een Iers onlinecasino.
Bovendien komt er een offlinevariant. Een digitaal portemonneetje – op een pas of een chip op de telefoon – waarin je digitale euro’s kunt stallen (veel minder dan 3.000 euro, ook die hoeveelheid is nog onderdeel van de onderhandelingen) en waarmee je kleine bedragen kunt betalen, ook in het geval van een totale black-out. Voor de dertigplussers onder de lezers: denk Chipknip.
De digitale euro moet ook dienen als een soort tikkie: telefoons bij elkaar houden, en je maakt die 7 euro van het gedeelde verjaardagscadeautje makkelijk over.
Bedrijven zijn verplicht digitale euro’s te accepteren, maar mogen ze niet aanhouden, ze stromen gelijk door naar hun reguliere rekening. Hetzelfde geldt voor de digitale euro’s boven de toegestane limiet bij consumenten.
Dit zijn de vragen waarop DNB-man Broos niet anders kan dan toegeven dat hij ‘de moeilijkste taak heeft van al mijn Europese collega’s’. De meerwaarde van de digitale euro is in andere eurolanden immers een stuk duidelijker. ‘In Duitsland, cashland bij uitstek, willen cafégangers ook een biertje met een kaart kunnen betalen, Spanje en Portugal kampten vorig jaar nog met een enorme stroomuitval, niet overal werkt het internet even goed. In Italië is een normale bankrekening vele malen duurder dan hier.’ En in Nederland mogen we gewend zijn aan iDeal, er zijn ook genoeg landen waar je zonder creditcard nauwelijks online aankopen kunt doen.
De ECB, zegt Broos, is met nadruk een publieke organisatie, die een publiek betaalmiddel wil bouwen. Laat je dat aan private partijen over, dan is dat bijna niet te doen, leert de ervaring. Al die 27 verschillende landen in EU, met verschillende uitgangssituaties, dat is bij uitstek een publieke taak. Broos: ‘We zien de digitale euro als een simpele betaalmogelijkheid die je overal kunt gebruiken in Europa, en die altijd in je achterzak zit, net zoals je vroeger altijd cash bij je had. Het is een publieke dienst, iedereen moet toegang hebben tot geld, ook digitaal. Wij hebben geen aandeelhouders, wij hoeven er geen winstgevende businesscase van te maken.’
Dat is de ene kant van het verhaal.
Maarten van Oordt kent ook de andere kant. Hij is hoogleraar geld en banken aan de VU Amsterdam en bracht jaren in Canada door om de centrale bank aldaar te adviseren over hoe een digitale munt eruit zou moeten zien. Een van de belangrijkste lessen die hij daar leerde: een centrale bank kan nog zulke nobele doelen hebben als soevereiniteit en een stabiel betaalsysteem, die bereik je alleen als de consument de digitale munt ook daadwerkelijk gaat gebruiken.
Hij waarschuwt: ‘Ik denk dat er een groot risico is dat er nu een digitale euro komt die niet veel gebruikt gaat worden, omdat er weinig voordelen zijn voor de consument.’
Er zijn genoeg onderzoeken en enquêtes om te weten wat consumenten belangrijk vinden aan een nieuwe munt. Samen te vatten in vier eenvoudige conclusies: de munt moet veilig zijn, privacy garanderen, een hogere rente bieden en wijd geaccepteerd worden.
Die veiligheid en acceptatie zitten wel goed, zegt Van Oordt, maar rondom privacy en rente laat de ECB essentiële kansen liggen.
Wat betreft privacy: twintig jaar geleden betaalden consumenten massaal met cash, dat was heel privacyverstandig. Dan is immers niet te achterhalen wie wat heeft betaald. De digitale euro is dé kans wat van die privacy terug te halen, bijvoorbeeld door privacybeschermende betalingen met de offlinevariant ook op afstand mogelijk te maken. Wel via internet iets kopen, maar niet via de bank.
Maar in het huidige wetsvoorstel moet straks elke onlinebetaling door de private banken in de gaten worden gehouden, een nadrukkelijke vereiste in het Europese wetsvoorstel voor de digitale euro. Van Oordt: ‘Het laat maar zien hoe gemakkelijk privacy bij betalen in de marge wordt gedrukt. De controle op de burger besteden we kortweg uit aan grote private partijen.’
En dan is er nog de rente. Voor banken wordt het wel heel makkelijk concurreren als je op de digitale-eurorekening van de ECB geen rente krijgt. Als je in de toekomst een beetje rente zou ontvangen op je gewone betaalrekening, waarom zou je dan nog geld overboeken naar een renteloze digitale-eurorekening?, vraagt Van Oordt zich retorisch af. En daarbij: zitten consumenten wel te wachten op meerdere rekeningen met onhandige limieten?
Alles over economie vindt u hier.
Klopt. Korte samenvatting, volgens de banken: ze zijn verplicht een enorm ingewikkelde concurrent in hun eigen systemen te bouwen, en ze krijgen er niks voor terug.
Edward van der Woerd, die jarenlang bij onder andere ING nieuwe producten ontwikkelde en nu namens de Nederlandse Vereniging van Banken als beleidsadviseur meepraat over de digitale euro, legt dat standpunt graag en gloedvol uit.
Kijk, zegt Van der Woerd, de digitale euro is een compleet nieuwe pijplijn in de hoogcomplexe fabriek die het betalingsverkeer is. Een pijplijn die over alle bestaande infrastructuren heen wordt gelegd, die mensen een compleet nieuwe manier van betalen aanbiedt, zonder dat de banken er iets aan hebben of er iets over te zeggen hebben.
Van der Woerd: ‘De digitale euro concurreert direct met bestaande oplossingen in de markt waarin de banken hebben geïnvesteerd en geïnnoveerd. Van een nieuwe betaalmethode gaan consumenten immers niet méér betalen, ze gaan alleen anders betalen.’
Dat is niet alleen ongewenst, vindt Van der Woerd, het zal in de praktijk ook onmogelijk blijken. Want hoe wil je in alle eurolanden tegelijkertijd een systeem introduceren dat alle betaalproblemen in één keer moet oplossen en Europa betalingsautonomie moet verschaffen?
Zijn idee: laat ons meedenken. Bekijk bijvoorbeeld welk land waar behoefte aan heeft, en breid bestaande Europese oplossingen op basis daarvan én samen met de banken uit. Die willen heus wel, zegt Van der Woerd. ‘Kijk naar Wero, de opvolger van iDeal, die doet het ook al in vijf landen.’ Tikkie, de betaaloplossing voor peer-to-peerbetalingen, is Nederlands en ontzettend Europees.
Allemaal private oplossingen, ontwikkeld vanuit het ‘urgentiegevoel’ van de klant. Van der Woerd: ‘Het publiek is helemaal niet bezig met de vraag of zijn betaalsysteem Europees autonoom, dan wel publiek of privaat is, het wil gewoon nieuwe schoenen kopen.’
Private partijen hebben jarenlang de kans gekregen om zelf met een Europese oplossing te komen en zijn daar eindelijk serieus mee bezig, zegt Broos van DNB. Maar al die lidstaten, met toch weer verschillende regels en uitgangssituaties, ‘daar is privaat heel moeilijk tegenop te boksen. Daarom moet er ook een publieke oplossing komen.’
Stiekem, zegt hoogleraar Van Oordt, zou het banken helemaal niet slecht uitkomen als de digitale euro een mislukking wordt. ‘Dan zijn de discussies over de digitale euro voorgoed verleden tijd.’
De laatste onderhandelingen over het Europese wetsvoorstel met de precieze specificaties van de digitale euro zijn nu bezig. Wat volgens Van Oordt de laatste kans biedt om van het project een succes te maken. De ECB, zegt hij, zal toch rente moeten gaan uitbetalen op de digitale euro, privacybeschermende betalingen op afstand mogelijk moeten maken en de limieten op het aantal digitale euro’s van tafel moeten halen.
De kans dat de onderhandelende partijen deze wijzigingen nog doorvoeren, is klein, denkt ook Van Oordt. ‘Daarmee dreigt het ontwerp van de digitale euro voor consumenten een gemiste kans te worden.’
Voor de ECB zijn er volop andere kopzorgen. Want waar haal je in drie jaar tijd tien miljoen betaalterminals vandaan, die over elk Europees dorp verspreid zullen moeten worden? Hoe haal je alle kinderziekten eruit? Hoe test je zo’n immens en gevoelig project genoeg? De foutmarge is klein: een paar desastreuze verhalen in de media na lancering en het vertrouwen in de digitale euro is verdwenen, voordat er goed en wel mee wordt betaald.
DNB-man Broos, met onderkoelde glimlach: ‘Het is zeker niet eenvoudig, maar we werken hier met veel mensen heel hard aan. Wel adviseren wij de ECB: dit is zo’n project dat je misschien in golven wil doen.’
Van der Woerd van de Nederlandse Verening van Banken laat die nuance varen, 2029 gaat ’m niet worden, daar durft hij wel een flesje wijn op in te zetten. ‘Pas als we echt het product gaan bouwen, zullen we vraagstukken tegenkomen die we toch niet weten aan te sluiten op de bestaande infrastructuur. Ik vrees dat we in 2029 nog helemaal niks hebben, en dat de Europese Raad, de Europese Commissie en het Europees Parlement, dan toch nog steeds denken: we gaan beginnen.’
De digitale euro is te complex, te veelomvattend, te veel ‘alles moet in één keer’, zegt Van der Woerd. Technisch superingewikkeld, maar ook juridisch heel lastig. Wie is er verantwoordelijk als er digitale euro’s plots verdwijnen? Van der Woerd: ‘Op al dat soort vragen is er nog geen begin van een antwoord. We hebben nog een lange hobbelige weg voor ons.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant