is columnist van de Volkskrant en werkt als adviseur voor overheden en maatschappelijke organisaties.
Ze ervaren regels als te veel dwang. Ze vinden de overheid ondoorzichtig, onbereikbaar, niet integer. Digitalisering maakt die overheid nog afstandelijker (lees je mee, Rob Jetten, met je AI-meuk?). Ze zoeken houvast, zingeving en een verklaring voor onrecht.
Oké, de zogenoemde soevereinen trekken hieruit een heel vergaande conclusie: ze erkennen de overheid niet meer. Sommigen richten hun leven daarnaar in. Ze betalen geen belasting, rijden zonder rijbewijs, houden hun kinderen thuis van school. Maar het onderzoek dat het programma ‘Politie en wetenschap’ naar deze beweging liet doen, zet aan het denken: het is best makkelijk om je in hun motieven in te leven.
Met alles wat er op ons afkomt, is het misschien eerder raar dat niet meer van ons zich soeverein verklaren.
Uit het onderzoek, waaraan ook twaalf soevereinen meewerkten, blijkt dat zij geen eenvormige groep zijn. Wat hen bindt, is de afwijzing van de overheid en het rechtsstelsel. En velen zijn ervan overtuigd dat de mens het af kan met het natuurrecht: je mag niemand kwaad doen, niet stelen, oneerlijk zijn of doden.
De onderzoekers stellen dan ook vast dat het gedachtegoed uitgaat van een rooskleurig mensbeeld: de mens is goed en weet van nature hoe hij moet samenleven.
Nu weten we uit de geschiedenis dat dit onzin is, dat dan het recht van de sterkste gaat gelden. Een route naar wreedheid. Maar een aantrekkelijk beeld is die natuurstaat wel. De eenvoud die ervan uitgaat, is heerlijk. De harmonie.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Wanneer mensen dingen zeggen of doen die we extreem vinden, is de neiging om ze vér buiten onszelf te plaatsen. Maar durft u met de hand op het hart te beweren dat u onder andere omstandigheden geen soeverein zou kunnen zijn? Er zijn genoeg dagen waarop ik woede of walging voel over ons systeem. Waarop de ellende van de wereld zo onontkoombaar is dat ik manieren moet zoeken om hoofd en hart herstel te gunnen.
Geen dag gaat voorbij zonder het woord crisis. Klimaatcrisis, stikstofcrisis, geopolitieke crisis, energiecrisis, asielcrisis, onderwijscrisis, crisis in de jeugdzorg en de nog nader in te vullen crisis waar we ‘noodsteunpunten’ voor organiseren.
Zelfs geruststellingen klinken alarmerend. In Trouw las ik een sussend stuk van AI-deskundige Ilyaz Nasrullah over vermeende op hol geslagen AI-agenten. Bedrijven vertellen die enge verhalen, weet hij, ‘om af te leiden van hun juridische aansprakelijkheid’. ‘De mythe wordt in stand gehouden dat de hack het gevolg is van ingewikkelde technische mysteries. Terwijl de simpele realiteit is dat OpenAI onverantwoord en amateuristisch te werk is gegaan.’
Ah oké, gelukkig maar.
Wat de gemiddelde nieuwsconsument in deze onoverzichtelijke, dreigende wereld dagenlang meekrijgt van ‘het belangrijkste politieke debat van het jaar’ zijn tientallen variaties op de constatering dat we niet weten of Jetten ‘over links of over rechts gaat’. Aan het begin van dag twee zag ik een politiek verslaggever verzuchten dat daarover nog tien uur gedebatteerd zou worden. Ga dan niet, dacht ik. Ga iets nuttigs doen.
Het is in Nederland nog steeds allemaal beter geregeld dan op andere plekken. Maar dat doet er niets aan af dat de overheid in een spiraal zit waarbij zij zichzelf steeds ingewikkelder maakt en daarin niet te stoppen lijkt. In de ene hand houdt het kabinet een ‘vereenvoudigingswet’ die regels schrapt, met de andere strooit het een veelvoud daarvan over ons uit, vaak zonder te toetsen of die wetten voor mensen werken. Een schandaal dat politiek en media vrijwel negeren.
En nu kan ik over zulke zaken schrijven in de krant. Ik heb werk waarin ik de illusie kan koesteren dat ik er iets aan doe. En nog voel ik mij soms machteloos. Veel soevereinen hebben een negatieve ervaring met de overheid gehad. Hun gedachtegoed een ver-van-ons-bedshow? Had ik minder privileges en meer tegenslag, dan stond ik niet voor mijzelf in.
Natuurlijk, ze hebben veel weg van een sekte. De extremisten die geweld goedkeuren, werken niet braaf mee aan een onderzoek. Er zijn evidente profiteurs bij. Maar de onderzoekers laten zien dat een veelvoorkomend beeld niet klopt. De titel van een analyse over deze groep door veiligheidsdiensten luidt ‘Met de rug naar de samenleving’. En soevereinen blijken juist maatschappelijk zeer betrokken. ‘Een verlangen schemert door naar een systeem dat dichter bij de mensen staat.’ En ze hebben er heel wat voor over, houden vast aan principes ondanks schulden, conflicten met instanties, zelfs verlies van huis of bedrijf.
Kanttekening bij het voorgaande daarom: ik ben bij nader inzien te gemaksgeoriënteerd om soeverein te zijn.
Maar mij is ook opgevallen dat mensen met diep wantrouwen tegen de overheid vaak enorme behoefte aan gemeenschap hebben. In complotten geloven en de buurtbarbecue organiseren. Tegen een azc zijn omdat de bewoners te vaak wisselen en je ze niet kunt leren kennen.
Er is onderzoek naar wat ons weerbaar maakt tegen complotten en radicalisering en dan gaat het over kritische vaardigheden, een netwerk, bestaanszekerheid. Maar misschien helpt egoïsme ook wel.
‘Gelukkig’, sprak de koning in de Troonrede, ‘bestaat de Nederlandse traditie van gemeenschapszin nog, als antistof tegen polarisatie.’ Dat is twijfelachtig: gemeenschapszin kan dus brandstof zijn voor polarisatie. De vraag is steeds: hoe bepalen we wat de gemeenschap is? Wie horen daarbij en wie niet?
In hun onderzoek raden de auteurs de overheid aan om soevereinen te benaderen met nieuwsgierigheid en persoonlijk contact. Alweer van die dingen die we allemaal wel kunnen gebruiken.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant