is de ombudsvrouw van de Volkskrant.
In de Tweede Kamer deed Volt-leider Laurens Dassen deze week een dappere poging om de premier te laten reflecteren op diens AI-gebruik. Moeten politici niet het goede voorbeeld geven, vroeg Dassen donderdag bij de Algemene Politieke Beschouwingen, ‘juist aan kinderen tegen wie we zeggen: nee, je moet leren lezen en schrijven?’
Premier Rob Jetten antwoordde even laconiek als hij vorige week deed, in reactie op het nieuws van de Volkskrant dat een groot deel van zijn teksten op sociale media is gegenereerd met behulp van kunstmatige intelligentie. Ook berichten die persoonlijk van toon zijn, zoals na een bezoek aan Westerbork (‘Sommige plekken maken je stil’).
Hij gebruikt AI-taalmodellen als hulpmiddel, zei Jetten donderdag, om ‘teksten soms net wat mooier te maken dan je zelf kunt. Maar het begint wel met wat je er menselijk in stopt en wat je eruit haalt en nog een keer menselijk checkt’.
Heel voorzichtige en onwennige stapjes – zeker voor een makkelijke prater als Jetten – in een fundamentele discussie die momenteel op veel plekken in de samenleving wordt gevoerd: hoe verandert generatieve AI onze communicatie? Wat winnen we ermee, en belangrijker: wat staat er op het spel? In het onderwijs en de journalistiek is het gesprek al wat langer op gang, de politiek moest er dus aan geloven na de publicatie in de Volkskrant.
Toch bleken niet alle lezers enthousiast over het onderzoek naar het gebruik van kunstmatige intelligentie door Jetten en D66. Zeker, er waren ook veel mensen die het ontluisterend vonden dat de premier berichten met AI schrijft en daar aanvankelijk niet open over was. De grap Robot Jetten viel vaak.
Maar er kwamen ook ruim dertig kritische mails binnen in de verschillende inboxen van de krant. ‘Waarom deze stemmingmakerij?’, vroeg iemand. ‘Wat een tendentieus kletsverhaal’, reageerde een ander.
De kritiek richtte zich niet zozeer op de onderzoeksmethode, al merkten sommige lezers wel op dat het ironisch was dat de journalisten voor het doorlichten van de berichten óók AI gebruikten. Anderen vonden de timing dan weer opmerkelijk. Drie weken geleden bleek dat een aanzienlijk deel van de opiniestukken van externe auteurs (let op: geen columnisten of verslaggevers) met behulp van generatieve AI tot stand was gekomen, pijnlijk nieuws voor de Volkskrant. Was dit een afleidingsmanoeuvre?
Een groot deel van de critici vond het geen nieuws dat politici AI gebruiken in hun teksten en daarmee de aandacht die de krant eraan besteedde overtrokken. Wat opviel: zeker twaalf lezers maakten zich boos over dat het onderzoek zich op Jetten richtte. Ze noemden het beschadigend, polariserend en ‘munitie voor de (extreem-)rechtse oppositie’.
‘Zoveel aandacht krijgt zelfs de FvD niet, terwijl ik hun daden en gedachten toch heel wat verwerpelijker vind!’, schreef een vrouw, het journalistieke equivalent van ‘ga toch boeven vangen’. Het klopt overigens niet: FvD mag zich verheugen in de aandacht van de onderzoeksjournalisten van de Volkskrant, inclusief grote onderzoeken en voorpagina’s.
Het onderzoek naar Jettens AI-gebruik begon voor de zomer met een observatie van een scherpe stagiair. Het viel hem op dat uitingen van D66 wel erg gepolijst waren.
Een van de onderzoeksjournalisten was aanvankelijk sceptisch om dit met AI-detectiesoftware te onderzoeken. Hij had er anderhalf jaar geleden al eens mee geëxperimenteerd, toen vond hij de resultaten tegenvallen en onbetrouwbaar. Inmiddels zou de software verbeterd zijn. De onderzoeksredactie besloot daarop verschillende detectiemodellen uitgebreid te testen. Pangram kwam daar als het betrouwbaarst uit.
Het is dus niet zo dat de Volkskrant pas detectiesoftware ontdekte na de kwestie met de opiniestukken en dacht: dat kunnen wij ook. Het onderzoek was toen zelfs al in de afrondende fase.
Nog een misverstand: dat er alleen onderzoek is gedaan naar Jetten. Ter vergelijking zijn ook de honderden berichten van Henri Bontenbal (CDA) en Dilan Yesilgӧz (VVD) op sociale media onderzocht. Toen daar nauwelijks iets uit kwam, is besloten het onderzoek verder alleen op Jetten te richten.
Overigens deden de journalisten – naast Pangram – ook een taalanalyse, om na te gaan of typische AI-formuleringen veel voorkwamen in de teksten van Jetten. Die resultaten kwamen overeen met de detectiesoftware. Drie deskundigen, twee hoogleraren en een AI-expert, keken op verschillende momenten mee om de betrouwbaarheid van het onderzoek te beoordelen.
Het lijkt mij een schoolvoorbeeld van hoe je AI verantwoord kunt inzetten voor onderzoek, zoals de Volkskrant de afgelopen jaren bij talloze producties deed en daar ook transparant over was, zoals het Protocol veronderstelt.
‘Het biedt ons de mogelijkheid om dingen te onderzoeken die we anders niet kunnen onderzoeken, zoals enorme databestanden’, zegt de andere onderzoeksjournalist. Denk aan het onderzoek naar de ruim 80 duizend berichten op X om de strafbare uitingen jegens politici in kaart te brengen.
Voor de duidelijkheid: het gebruik van kunstmatige intelligentie voor onderzoek is toegestaan op de redactie, generatieve AI gebruiken om tekst (of beeld) te creëren is dat niet. Lezers moeten ervan uit kunnen gaan dat er mensen tot hen spreken, met een eigen stem.
Dat daarover in de samenleving verschillend wordt gedacht, en niet door de minsten, bleek dus uit het schouderophalen van Jetten. Toch ís het wel nieuws dat de premier AI gebruikt voor zijn teksten en er in die berichten niet transparant over is. Met dat laatste handelt hij niet in de geest van EU-wetgeving, de richtlijnen van de Nederlandse overheid en het D66-verkiezingsprogramma (Europese verkiezingen 2024). Dat is, wat je mening over het gebruik van generatieve AI ook is, opmerkelijk voor een premier.
Politici hebben bovendien een voorbeeldfunctie. De vraag is bijvoorbeeld hoe docenten, die dagelijks worstelen met het AI-gebruik van hun leerlingen, de reactie van Jetten hebben ervaren. Hebben ze in de klas al te horen gekregen dat ‘de premier het ook doet’? Logische vervolgvragen waaruit het belang van de publicatie blijkt.
Toch vonden sommige lezers de focus op Jetten en de omvang van het verhaal ongemakkelijk. Die ruimte was juist nodig om de dilemma’s, thematiek en werkwijze goed uit te leggen. Een kort, licht nieuwsbericht zou geen recht doen aan het belang van het onderwerp.
Uit de verbolgen reacties sprak vooral de angst voor nog meer politieke instabiliteit. ‘Vanuit landsbelang heeft de burger behoefte aan samenwerking en samenhang’, mailde een lezer. ‘Dat gevoel begrijp ik’, zegt een van de onderzoeksjournalisten. ‘Maar wij zeggen niet: over die politicus publiceren we wel en over die niet. Journalisten hebben de taak om de macht te controleren, ongeacht de partij.’
Kritische journalistiek moet het maatschappelijke debat vooruit helpen. In die zin was het winst dat er bij de Algemene Politieke Beschouwingen even over AI-gebruik in de politiek werd gesproken. Al smaakte het naar meer.
Ombudsvrouw Loes Reijmer behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de journalistiek van de Volkskrant. U kunt haar per mail bereiken.
Source: Volkskrant