Schrijvers Astra Taylor en Naomi Klein signaleren een inktzwarte ideologie die totale vernietiging van de aarde verheerlijkt. Onder de aanhangers bevinden zich de machtigsten der aarde. Maar geef de moed niet op, zeggen ze. ‘De meeste mensen waarderen het leven van nu, niet een of ander paradijs dat alleen mogelijk is na een armageddon.’
is media- en cultuurredacteur van de Volkskrant.
Welkom in ‘Nieuw Gaza’, een nieuwe stad, gebouwd op ruïnes waar de lijken nog onder liggen. Dit walhalla zal eruitzien alsof het uit de hemel is neergedaald, en dankzij permanente surveillance zal er absolute veiligheid zijn.
Een gestoord, onmenselijk bouwplan? Zeker. Evengoed: begin dit jaar werd dit voornemen door twee afgezanten van de Amerikaanse president Donald Trump gepresenteerd op het World Economic Forum, een jaarlijkse netwerkbijeenkomst van de allermachtigste en rijkste mensen ter wereld in het Zwitserse bergdorpje Davos.
Jared Kushner en Steven Witkoff, respectievelijk Trumps schoonzoon en vriend, zeiden er twee jaar voor nodig te hebben. Het restje Gazaanse overlevenden, dat geen enkele zeggenschap heeft over dit plan, zou naar kleinere, minder luxueuze bouwprojecten terug kunnen keren rondom Nieuw Gaza.
Met dit dystopische of utopische – al naargelang je politieke wereldbeeld – project begint Eindtijdfascisme – en de strijd om het leven op aarde. De auteurs zijn de activistische schrijvers Astra Taylor (46), een Canadees-Amerikaanse, en Naomi Klein (56), een Canadese. Klein is bekend van internationale bestsellers als No Logo (1999) en De shockdoctrine (2007), boeken over de ontwrichtende werking van inhalig kapitalisme. Taylor is de iets minder bekende auteur van het duo, maar kan evengoed bogen op een indrukwekkend cv vol links-activistische documentaires en boeken en deelnames aan protesten als Occupy Wall Street.
Met Nieuw Gaza geven ze nota bene een klein, relatief ‘onschuldig’ voorbeeld van wat zij ‘eindtijdfascisme’ noemen: het idee dat de totale vernietiging van de aarde – of een plek als Gaza – gerechtvaardigd is om een nieuw begin te maken.
Het is een ideologie waarbij een bont gezelschap (waarover later meer) niet alleen gelooft in, maar zelfs uitkijkt naar een spoedig einde van de wereld, vanuit de overtuiging dat alleen zíj geschikt of gerechtigd zijn om dat te overleven.
Eindtijdfascisten verzetten zich daarom volgens Taylor en Klein niet (meer) tegen bedreigingen zoals klimaatrampen, de opmars van steeds krachtigere kunstmatige intelligentie of oorlogen in het Midden-Oosten. Integendeel, ze werken er actief aan mee.
‘Als we fascisme definiëren, zoeken we vaak gelijkenissen met het verleden’, zegt Klein tijdens een videobelverbinding, waar ook Taylor aan meedoet. ‘Zoals met het begin van de 20ste eeuw, toen het fascisme onder Benito Mussolini in Italië opkwam. Maar de geschiedenis herhaalt zich nooit op exact dezelfde manier. Wij maken de vergelijking met een tornado: het klassieke fascisme is almaar aangezwollen en heeft zich onderweg nieuwe elementen eigen gemaakt.
Taylor: ‘Dit hedendaagse fascisme heeft de beschikking over nucleaire wapens en ongereguleerde kunstmatige intelligentie. Daarom vinden we dat we in een potentieel apocalyptische tijd leven, met machtige mensen die nota bene deze apocalyps toejuichen.’
Eindtijdfascisme is zowel een studie naar hedendaags fascisme als een aanzet tot een strijd ertegen. Hoewel het geen uitgekristalliseerd politiek plan bevat om eindtijdfascisme een halt toe te roepen, zit er genoeg tussen dat voor meer weerbaarheid kan zorgen. Ze willen de lezer oproepen het hier en nu te omarmen, om te strijden voor de huidige wereld, en niet voor een gefantaseerd paradijs na de apocalyps. Ook doen ze verschillende voorstellen om de financiële middelen en technologische plannen van de machtige eindtijddenkers aan banden te leggen.
Jullie beginnen het boek met Nieuw Gaza. Waarom?
Taylor: ‘Omdat het een sterk voorbeeld is van deze nieuwe vorm van fascisme waarin verlekkerd wordt gedaan over een apocalyptische situatie waaruit munt geslagen kan worden. Het zijn niet de Gazanen, wier leven is verwoest, die hier voordeel bij hebben, maar de financieel uitverkoren mensen die in deze stad mogen wonen.
‘De oorsprong van eindtijdfascisme is het haast religieuze idee dat het paradijs op aarde alleen mogelijk is na de totale destructie ervan. Daarom vrezen eindtijdfascisten dit einde niet en proberen ze het zelfs te bespoedigen.’
Het concept eindtijdfascisme zoals Taylor en Klein het in het boek uitrollen is geen one size fits all. De auteurs beschrijven drie groepen onder de aanhangers ervan.
Allereerst zijn er de religieuze extremisten, zoals de christelijke suprematisten en joodse extremisten en neo-orthodoxe kolonisten die het Midden-Oosten in vuur en vlam willen zetten om de wederkeer van Jezus en de joodse Messias te versnellen. Voorbeelden zijn Itamar Ben-Gvir, de extreemrechtse Israëlische minister van Nationale Veiligheid, en Pete Hegseth, de christennationalistische minister van Defensie in de regering-Trump. Beiden schuwen vergaand oorlogsgeweld niet om hun apocalyptische visioenen waar te maken.
Dan zijn er de techbazen, die geloven dat het leven op aarde geen toekomst meer heeft vanwege de opwarming van de aarde, het opraken van grondstoffen, en de onvermijdelijke ontwikkeling van digitale superintelligentie die een groot deel van de mensheid overbodig zal maken. Dit alles zal een eindtijd inluiden die zij hopen te overleven door andere planeten te koloniseren. Zie bijvoorbeeld Elon Musk, die zijn ruimtevaartonderneming SpaceX deels heeft opgezet om de – in zijn ogen – onvermijdelijke apocalyps, veroorzaakt door ontspoorde kunstmatige intelligentie, vanuit de ruimte gade te slaan.
Ten slotte zijn er de etnonationalistische eindtijdgelovigen die menen dat ‘omvolking’ – de complottheorie dat politieke elites de witte, westerse bevolking willen vervangen door mensen van kleur – het einde van hun wereld zal betekenen. Om dat te voorkomen moet de eigen natiestaat omgebouwd worden tot een etnisch gezuiverde bunker.
Deze groepen vormen een los-vaste alliantie, aldus Klein en Taylor. Zo is Musk niet alleen een aanhanger van Trump, maar ook een supporter en financier van extreemrechtse politieke partijen zoals het Duitse Alternative für Deutschland (AfD), die al dan niet vrijwillige ‘remigratie’ van mensen met een migratieachtergrond tot een belangrijk speerpunt hebben gemaakt.
En Peter Thiel, de orthodox christelijke techondernemer die gelooft dat een armageddon nabij is en de antichrist vermoedt in iedereen die de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie wil reguleren, levert software die een belangrijke rol speelt bij het gewelddadige uitzetten van migranten door overheidsorganisatie ICE. Thiel is de ideologische mentor van de Amerikaanse vice-president J.D. Vance, representant van een Amerikaanse regering waar religieuze extremisten een flinke voet tussen de deur hebben.
Hoe speelt het eindtijdfascisme precies een rol in de techwereld?
Taylor: ‘Dat heeft vooral te maken met wat men noemt algemene kunstmatige intelligentie, dat elke menselijke, intellectuele taak zou aankunnen. De techbazen houden ons voor dat dit een onvermijdelijke ontwikkeling is en dat we er geen weerstand tegen kunnen bieden.
‘Ze scheppen naar eigen zeggen goden. Tegelijkertijd beweren ze dat deze technologie de wereld ook zou kunnen vernietigen, en daarom zijn ze op zoek naar ontsnappingsroutes – een gefortificeerde bunker, een andere planeet – om die eindtijd te overleven.’
De bombast die uit zulke taal spreekt, klinkt mij vooral karikaturaal in de oren, nauwelijks serieus te nemen.
Klein: ‘Dat is ook het probleem, het is op het eerste gezicht karikaturaal. We zijn allemaal opgegroeid met beelden uit de populaire cultuur van de evil villain, opgesloten in zijn bunker, die het einde van de wereld plant. Dus als we iemand als Musk horen spreken, kunnen we haast niet geloven dat hij het meent. Hij lijkt uit een film weggelopen. Maar hetzelfde dachten we ook bij de opkomst van Donald Trump: zo’n belachelijke figuur kan nooit president worden. Het gebeurde toch, en daarom roepen wij mensen in ons boek op om te geloven wat ze voor hun ogen zien gebeuren.’
Zowel in Israël als Amerika werden religieuze extremisten met eindtijdfantasieën voorheen op enige afstand van politieke macht gehouden. Nu hebben ze zich in de machtscentra genesteld. Hoe is dat zo gekomen?
Taylor: ‘Christelijk extremisme heeft altijd wel een zeker onderdeel uitgemaakt van de mainstream politiek in Amerika, maar onder president Donald Trump heeft het echt vleugels gekregen. Zij hebben in belangrijke mate aan Trumps verkiezingswinst bijgedragen en daardoor belangrijke machtsposities binnen gesleept. Mensen als Pete Hegseth, de minister van Defensie, Mike Johnson, voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, en Mike Huckabee, de Amerikaanse ambassadeur in Israël, zijn christelijke extremisten die geloven dat een armageddon in het Midden-Oosten de terugkeer van Jezus zal inluiden.’
Vooral in Hegseth zien Taylor en Klein een goed voorbeeld van hoe dit eindtijddenken in de hogere echelons van de macht is doorgedrongen. Ze zien hoe Hegseth de oorlog tegen Iran consequent in religieuze termen giet. De auteurs halen in hun boek oude citaten van Hegseth aan waarin hij fantaseert over het ‘herstel van de tempel op de Tempelberg’ – het idee dat de Al Aqsa-moskee in Oost-Jeruzalem vernietigd moet worden om plaats te maken voor een joodse tempel, waarna de terugkeer van Jezus mogelijk zou zijn.
Inmiddels heeft Hegseths apocalyptische taal navolging gekregen binnen het Amerikaanse leger. Afgelopen maart deden Amerikaanse soldaten, betrokken bij de huidige oorlog tegen Iran, hun beklag over legerleiders die de oorlog afschilderden als ‘Gods plan’ om de terugkeer van Jezus te bespoedigen.
Het beeld dat Taylor en Klein schetsen van de opmars van het eindtijdfascisme is beklemmend. Toch zien ze wel degelijk hoopvolle ontwikkelingen. Met name het verzet tegen AI-datacenters onder grote groepen mensen over de hele wereld – en afkomstig uit alle politieke richtingen – doet de auteurs geloven dat het eindtijdfascisme nog teruggedrongen kan worden.
Dezelfde hoopvolle ontwikkeling zien ze ook in het verzet onder gewone Amerikanen tegen het hardhandig optreden van agenten van de vreemdelingenpolitie ICE. Er wordt tegen geprotesteerd op straat, en burgers vormen burgerwachten om hun medeburgers met een migratieachtergrond veilig te houden.
Om deze gemeenschapszin verder aan te moedigen schrijven Taylor en Klein over doikayt, ‘hierheid’. Hierheid betekent zoveel als dat je met frisse tegenzin de uitdagingen van je tijd aangaat en niet verzandt in defaitisme – het vormt een sterk contrast met de eindtijdfascisten die de wereld niet de moeite waard vinden.
Klein: ‘Wij geloven dat de meeste mensen het leven op aarde wel waarderen. Ze waarderen hun geliefden, hun gemeenschap, de natuur die hen omringt, ze willen ook strijden om het te behouden. Ze willen in het hier en nu leven, niet in een of ander paradijs dat alleen mogelijk is na een armageddon, of nadat we ongebreidelde kunstmatige intelligentie op de wereld loslaten.’
Taylor: ‘Het concept doikayt werd eind 19de eeuw ontwikkeld door de Algemene Joodse Arbeidersbond, kortweg ‘Bund’, uit Oost-Europa. De Bund ontstond uit verzet tegen antisemitisme en het zionisme, de ideologie die pleitte voor een joodse etnostaat als reactie op antisemitisme. Leden van de bond pleitten juist voor doikayt, het streven om hun leven ‘hier’, in Oost-Europa, beter te maken, in samenwerking met arbeiders met andere religieuze achtergronden. In plaats van opgeven of weggaan, wilden ze strijden voor hun plek in de samenleving.’
Hoe zou ‘hierheid’ vandaag de dag vorm moeten krijgen?
Taylor: ‘Klein voorbeeld: vorig jaar kwamen inwoners van de Italiaanse stad Venetië in opstand tegen het uitzinnige plan van techmiljardair Jeff Bezos om een groot huwelijksfeest te geven in het centrum van de stad. Venetiërs zagen in dit plan de arrogantie van de superrijken die denken dat ze met hun fortuin de stad kunnen opkopen voor privéfeestjes. Uiteindelijk lukte het de inwoners om het huwelijksfeest te laten verplaatsen naar een andere, minder centrale plek. Uit dit protest klinkt de boodschap: dit is ons thuis, het enige dat we hebben, en we zullen er alles aan doen om het te beschermen.’
Klein: ‘Die ‘hierheid’ zie je ook in Zohran Mamdani, de burgemeester van New York, die kunstmatige intelligentie uit lagere en middelbare scholen heeft verbannen, die zijn best doet om de materiële omstandigheden van zijn inwoners te verbeteren. Daaruit spreekt een grote verbondenheid met het hier en nu van zijn inwoners. Eindtijdfascisten daarentegen hebben het over een aanstaande toekomst waarin alles beter zal zijn – voor religieuze of financiële enkelingen – en dat het heden niet de moeite van het redden waard is, dat een groot deel van de mensheid toch geen plek zal hebben in hun utopie.’
Valt er ook een politieke agenda te paren met deze ‘hierheid’?
Taylor: ‘Een politieke agenda zou moeten beginnen vanuit het idee dat fascisme altijd een reactie is op een crisis. Hetzij een economische, hetzij een ecologische crisis. Dat kan tot een acuut gevoel van onzekerheid leiden, het idee dat de grond onder je voeten vandaan zakt. Op dat moment is fascisme – alles moet vernietigd worden zodat er iets nieuws voor in de plaats kan komen – het meest aanlokkelijk.
‘Daarom pleiten we ervoor dat de politiek de mensen tegemoetkomt in hun basisbehoeften. In Amerika is er geen publieke gezondheidszorg, onderwijs is extreem duur, en het minimumloon is ontzettend laag. Probeer dat op te lossen, vanuit het idee dat je oog hebt voor het hier en nu van mensen, en mensen zullen zich gezien voelen.’
En dat is het?
Klein: ‘We pleiten ook voor een inkomensplafond voor de allerrijksten. De reden dat bijvoorbeeld techbazen zich kunnen verliezen in eindtijdfantasieën waarin alleen zij zullen overleven, is omdat ze vanwege hun enorme rijkdom totaal losgezongen zijn geraakt van de rest van de mensheid.
‘Daarnaast pleiten we voor een vergaande regulering van kunstmatige intelligentie. Wij stellen: de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie moet begrensd worden. Want zoals we eerder zeiden: het fascisme beweegt zich als een tornado, het is een fenomeen dat alleen maar krachtiger wordt, en nog meer gevaarlijke wapens aan zijn arsenaal zal toevoegen als we daar niets tegen doen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant