Tim Sweijs | defensie-expert Terwijl Rusland steeds zwaardere middelen inzet in zijn ‘hybride’ oorlog tegen Europa, zoeken de bondgenoten van Oekraïne naar een antwoord op de provocaties. „In deze dialoog der doven communiceren wij niet bepaald: tot hier en niet verder”, zegt onderzoeker Tim Sweijs.
Oekraïense brandweerlieden blussen een brandende trein die geraakt werd door een drone bij de grens met Polen.
In 2022 probeerde vice-admiraal Rob Bauer, voorzitter van het Militair Comité van de NAVO, contact op te nemen met de Russische bevelhebber Valeri Gerasimov. Rusland was met ruim honderdduizend militairen Oekraïne binnengevallen, de NAVO was in verhoogde staat van paraatheid gebracht. Een ongeluk zat in een klein hoekje.
In zijn brief aan Gerasimov stelde Bauer voor om te overleggen. Gerasimov antwoordde beleefd dat hij later contact zou opnemen, maar dat hij nu even te druk was met Poetins ‘Speciale Militaire Operatie’ om te bellen. In reactie op een tweede brief van Bauer schreef Gerasimov (in de woorden van Bauer) dat „de NAVO deel van het probleem is” en dat hij alleen wilde praten als de NAVO de militaire hulp aan Oekraïne zou opschorten. Bauer zou nog twee brieven sturen – de laatste ging over delen van een drone die op NAVO-grondgebied waren terechtgekomen aan de Roemeens-Oekraïense grens. Er kwam geen antwoord.
Vier jaar later is er nog altijd geen hotline tussen de hoofdkwartieren in Brussel en Moskou maar zijn incidenten – zoals schendingen van het luchtruim van NAVO-lidstaten – aan de orde van de dag.
De afgelopen maanden nemen de Russen steeds meer risico langs de buitengrenzen van Oekraïne, vooral bij Moldavië en de NAVO-lidstaten Polen, Bulgarije en Roemenië. Dinsdag werden twee Bulgaarse koopvaardijschepen op de Zwarte Zee aangevallen met drones – een schip zonk. Maandag werd in Moldavië een lijnbus geraakt bij een Russische aanval op Oekraïense infrastructuur in het grensgebied van Moldavië en Oekraïne.
Afgelopen zaterdag werd het Moldavische luchtruim geschonden door drie Russische kruisraketten en twee drones, die volgens president Maia Sandu op Moldavisch grondgebied explodeerden. Het Moldavische luchtruim is dit jaar al meer dan veertig keer geschonden, tegenover zeventien keer in 2025.
Ook Polen ziet de Russische aanvallen dichterbij komen. Eind september raakte een Poolse grenspost beschadigd door de schokgolf na een Russische droneaanval vlakbij, op Oekraïense bodem. Eerder in september werden de Polen verschillende keren opgeschrikt door drones die vlakbij de grens insloegen, inclusief de aanval op een Oekraïense passagierstrein op twee kilometer van de Poolse grens.
Over de achtergronden van de Russische provocaties wordt al lang gespeculeerd. Dat de Russische ‘hybride oorlog’ bedoeld is om Europese landen te verzwakken en de Europese steun voor Oekraïne te ondergraven, lijkt voor de hand te liggen.
Tim Sweijs.
In een recente studie gaan onderzoekers van het The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS) een stap verder in de analyse. In Europe’s strategic trap koppelen onderzoeksdirecteur en defensie-expert Tim Sweijs en zijn collega’s een serie drone-incidenten aan twee concrete Europese politieke voornemens: de plannen voor inbeslagname van ruim 200 miljard euro aan bevroren Russische tegoeden en internationaal overleg voor het stationeren van een militaire ‘garantiemacht’ in Oekraïne. Rond beide dossiers zagen de onderzoekers waarschuwingen van Russische kant gepaard gaan met het sturen van grote hoeveelheden drones. In Polen werden vorig jaar Russische drones uit de lucht geschoten.
Volgens de auteurs waren de luchtruimschendingen met drones een signaal. De ‘hybride’ campagne van Rusland, zo schrijven Sweijs en collega’s, is „doelgericht”, „weldoordacht” en „logisch” – en heeft bovendien succes.
Dat wordt vooral duidelijk in de hoogoplopende discussie rond de confiscatie van de Russische tegoeden. Op 10 september vorig jaar stelde EU-Commissievoorzitter Ursula von der Leyen voor een ‘herstellening’ van 210 miljard euro aan Oekraïne te verstrekken en daarvoor de bevroren tegoeden van de Russische Centrale Bank te gebruiken. Het overgrote deel, 196 miljard euro, staat geparkeerd bij de financiële instelling Euroclear in Brussel.
Drie weken later werden de eerste onbemande vliegende objecten boven België gedetecteerd. In de maanden daarop werden drones gezien boven de luchtmachtbases Kleine-Brogel en Florennes, het militaire oefenterrein Elsenborn, de kerncentrale bij Doel en de luchthavens van Brussel, Luik en Antwerpen-Deurne.
Tijdens de Europese top in december vetode de Belgische premier Bart De Wever het besluit tot onteigening, waarop de Europese Commissie moest terugvallen op een lening van de lidstaten van 90 miljard euro. „Met de drones hebben de Russen aan België duidelijk willen maken: als jullie ons geld gaan onteigenen gaat dat gevolgen voor jullie hebben”, zegt Sweijs in een toelichting op het rapport. „En dus zag je De Wever steeds meer afstand nemen van het plan. De Belgische regering had duidelijk de angst op het lijf.”
Bij een droneaanval op de Zwarte Zee bij Bulgarije werden dinsdag twee schepen geraakt, waarvan er een zonk . Een gewonde opvarende wordt in de Bulgaarse stad Varna naar een ambulance vervoerd.
Volgens Sweijs en zijn collega’s heeft Europa geen antwoord op de Russische chantage. De HCSS-onderzoekers kozen ervoor om niet langer de wat vage term ‘hybride oorlog’ te gebruiken. In feite, zo stellen de onderzoekers, gaat het om gerichte aanvallen die de grens van een gewapend conflict nét niet overschrijden. „Ik denk dat in Europa intussen het besef is ingedaald dat het beter is om man en paard te benoemen”, zegt Sweijs. „De vraag is nu wat je daarmee gaat doen.”
Een voorbeeld van hoe het níet moet, ziet Sweijs in de mislukte aanslag afgelopen augustus op een Oekraïens vrachtvliegtuig door een drone met springstof op het vliegveld van Leipzig. In september wees de Duitse regering Rusland aan als organisator van de aanval, maar harde maatregelen vanuit Berlijn bleven uit.
De afwachtende houding is volgens de HCSS-onderzoekers een uitnodiging aan Moskou om de volgende keer een stap verder te gaan. Anders dan de Europese landen is Rusland wél bereid om risico’s te nemen. „De oorlog gaat natuurlijk niet echt goed voor de Russen, dus het kan zomaar dat Moskou de komende maanden verder escaleert.”
Europa moet volgens Sweijs een harde, duidelijke lijn kiezen: op elke aanval volgt een antwoord. Europa zou na elke vijandige actie de steun aan Oekraïne kunnen verhogen. Europese landen kunnen vaker olietankers van de Russische ‘schaduwvloot’ aanhouden en opbrengen. En als het aan Sweijs ligt, gaan Europese landen overwegen cyberaanvallen uit te voeren op de Russische infrastructuur die voor de hybride aanvallen wordt gebruikt.
Europa, zo zeggen inmiddels steeds meer politici, bevindt zich een ‘grijze zone’ tussen oorlog en vrede. De chef van de Duitse inlichtingendienst BND, Martin Jäger, ging deze week een stap verder en sprak tijdens een briefing van de Duitse Bondsdag van een „schaduwoorlog”. Deze oorlog-zonder-oorlogsverklaring laat zich niet in de gebruikelijke militaire en juridische begrippen vatten, zo zei Jäger: „We zijn niet in staat van oorlog en toch worden we aangevallen.”
Een probleem is volgens Sweijs dat Europa niet de juiste ‘taal’ spreekt tegen Rusland: eerst door te doen alsof er niets aan de hand is, en vervolgens door niet adequaat te reageren. Hij sluit niet uit dat Moskou daarom in de komende maanden een aanval uitvoert „in het hogere grijze-zoneniveau, misschien zelfs eroverheen”. Sweijs denkt aan „mensen zonder insignes die een land binnentrekken of een beperkte maar gerichte aanval met drones of raketten op NAVO grondgebied”.
„Europa zou dan kunnen zeggen: ‘wij gaan ons op onze eigen wapenproductie concentreren’, en: ‘misschien moeten we Oekraïne eens zeggen dat ze echt naar de onderhandelingstafel moeten en concessies moeten doen’. Als je aan zo’n scenario denkt, zijn die Russische aanvallen ineens veel minder vreemd; er zit een strategische logica achter. Als wij die aanvallen elke keer maar lijdzaam ondergaan en een beetje verontwaardiging uitspreken, communiceren we in deze dialoog der doven nou niet bepaald: tot hier en niet verder. Eigenlijk zeg je: kom maar met meer, we kunnen het wel hebben.”
In zijn ogen is het goed mogelijk dat de Russen er op deze manier in slagen de Europese steun aan Oekraïne alsnog te ondermijnen. „Als die aanvallen serieuze schade gaan opleveren – en iets meer dan dat alleen je mobiele netwerk af en toe uitvalt – dan kan ik me voorstellen dat onze bevolkingen tot deze conclusie komen.”
Europese regeringsleiders houden al rekening met verdergaande Russische acties: zowel de Poolse premier Donald Tusk als de Franse president Emmanuel Macron waarschuwden voor mogelijke aanvallen met Russische drones of zelfs ballistische raketten op NAVO-grondgebied. De eerste ‘groene mannetjes’ zijn al gesignaleerd. Deze week staken gemaskerde mannen vanuit Belarus even de Letse grens over, richtten vernielingen aan en stalen surveillancecamera’s. Toen een Letse grenspatrouille arriveerde, waren de mannen alweer verdwenen.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie