Politieke druk
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Zal het in Nederland zo’n vaart niet lopen? Sinds het aantreden van Trump-II, nog geen twee jaar geleden, zijn Amerikaanse universiteiten bestookt met aanvallen en dreigementen die zij waarschijnlijk niet hadden zien aankomen. Denk aan het bevriezen van miljarden dollars aan onderzoeksgeld voor universiteiten die volgens de president niet hard genoeg optraden tegen anti-Israël-protesten. De regering deelde boetes uit die opliepen tot vele miljoenen en zette instellingen onder druk om diversiteitsbeleid te schrappen.
Ook veel van de meest gezaghebbende en rijke universiteiten bezweken onder deze intimidatie. Zo betaalde Columbia University 200 miljoen dollar boete en voerde het toezicht in op de afdeling Midden-Oostenstudies. Het gevolg is onvermijdelijk een ‘chilling effect’ onder wetenschappers: zich niet meer vrij voelen om alles te zeggen, onderzoeken of onderwijzen wat men wil.
Om te voorkomen dat Nederlandse kennisinstellingen weerloos zijn tegen dit soort druk, adviseert de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) om de academische vrijheid te verankeren in de Grondwet. De academie onderzocht op verzoek van minister Letschert (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, D66) hoe die vrijheid juridisch kan worden beschermd, nadat zij vorig jaar had vastgesteld dat die ook in Nederland wordt bedreigd.
Het gaat hier momenteel niet om afpersing door de overheid, zoals in de VS, maar bijvoorbeeld om intimidatie van individuele wetenschappers, spanningen binnen de academische gemeenschap en een te grote sturing door geldverstrekkers. Nederland scoorde in 2024 en 2025 ondergemiddeld op een index van het Europees Parlement over academische vrijheid in de EU. Dat gegeven alleen al vraagt om verbetering.
Daar komt bij dat de ontwikkelingen in de Verenigde Staten laten zien hoe snel een academisch klimaat kan verslechteren. Natuurlijk zijn niet alle landen op dit punt even kwetsbaar: de Amerikaanse president heeft in de VS veel meer macht dan een leider in coalitieland Nederland kan vergaren. Nederland zal ook niet snel even illiberaal worden als het Hongarije van de voormalige premier Viktor Orbán, waar in 2018 de Central European University via wetgeving gedwongen werd te vertrekken.
Het advies van de KNAW is er dan ook met name op gericht om dit soort situaties te voorkomen. Zij stelt voor om in de Grondwet op te nemen dat de academische vrijheid zowel wordt geëerbiedigd als bevorderd. Dat geeft de overheid de opdracht om zich te onthouden van inmenging en om die vrijheid actief te verbeteren. Momenteel is de juridische bescherming beperkt tot de niet al te concrete formulering in de Wet op het hoger onderwijs dat de academische vrijheid „in acht [wordt] genomen”.
Een grondwetswijziging zal universiteiten of wetenschappers niet uit de brand helpen als zij bij een rechtbank hun academische vrijheid willen bevechten. Rechters mogen in Nederland nu immers niet toetsen aan de Grondwet. Mede daarom stelt de KNAW voor om ook de Wet op het hoger onderwijs aan te scherpen en pleit zij voor een gedragscode voor kennisinstellingen, waarin concreet wordt hoe die de academische vrijheid beschermen.
Op het eerste gezicht is dit misschien een wel erg academische discussie, die ver afstaat van actuele kwesties als de energieprijzen en de vermogensbelasting. Maar nu autocratisch leiderschap weer opgang maakt in de wereld, doet Nederland er goed aan om vooruit te denken en ook waarborgen in te stellen voor situaties die nu moeilijk voorstelbaar lijken. Dat een vrij land niet zonder vrije wetenschap kan, is evident. Daarom verdient dit idee, hoewel niet zaligmakend, steun.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie