Michiel Lieuwma | Kunstenaar In zijn podcast Boze Geesten / Open Geesten ontleedt Michiel Lieuwma elke week hoe de ‘cultuuroorlog’ invloed heeft op kunst, cultuur en politiek. „Mensen mogen YouTube geen kunstvorm vinden, maar voor mij is dit juist de essentie.”
Michiel Lieuwma
Op zijn sokken loopt kunstenaar en theaterdocent Michiel Lieuwma (46) over de galerij van zijn flat in Amsterdam-Noord. Tien minuten te vroeg komen bij iemand met drie kleine kinderen is nooit een goed idee. De oudste is net naar school. De moeder van Lieuwma neemt de tweeling mee naar de speeltuin tijdens het interview.
Zijn vriendin, fotograaf Lara Verheijden, ligt nog te slapen. Over een paar weken gaan ze trouwen, Lara had gisternacht haar vrijgezellenfeest. „Ze kwam thuis toen het licht werd”, zegt Lieuwma. De tweeling is de deur uit. Lieuwma trekt zijn donkerblauwe overhemd aan dat hij altijd aan heeft als hij een YouTube-video maakt voor zijn podcast Boze Geesten/Open Geesten. Een soort uniform.
Het kunstenaarschap van Lieuwma is breed. Ooit wilde hij cabaretier worden, toen werd het theater, hij schreef twee romans en verhief de powerpoint-presentatie tot een kritische theatertour over de #MeToo-beweging. Samen met Kasper C. Jansen maakte hij vanaf 2012 de YouTube-serie De Snijtafel, waarin ze uitingen in de media en de (populaire) cultuur tot in detail ontleedden. In 2021 begon Lieuwma met zijn eigen YouTube-kanaal Boze Geesten / Open Geesten. Met zijn videopodcasts bereikt hij wekelijks tussen de twintig- en dertigduizend kijkers op YouTube.
Zijn wekelijkse video’s zijn lange ongefilterde gesprekken die hij zelf „denkoefeningen” noemt. Hij denkt hardop na. Soms alleen, vaak met gasten. Van een gesprek met Herman Brusselmans over ‘geniale kunstenaars’ tot een analyse van de „simpele moralistische eendimensionale” cartoons van Jip van den Toorn in de Volkskrant.
De rode draad in die gesprekken is de „cultuuroorlog”. Aan de hand van populaire cultuur ontleedt Lieuwma hoe bewegingen als Black Lives Matter en #MeToo invloed hebben op de maatschappij en het individu. Bewegingen die de afgelopen jaren gretig omarmd zijn door progressieve kringen. Lieuwma identificeert zichzelf als „radicaal progressief” en vindt dat in linkse kringen vooral een ideologische regressie heeft plaatsgevonden. Hij betoogt dat het doorgeslagen diversiteits- en inclusie-denken de maatschappij juist meer totalitair heeft gemaakt, niet vrijer.
Ook is Lieuwma weer gaan schrijven. In juni dit jaar verscheen zijn derde roman: De onverwachte verdwijning van ambiguïteit.
„Ik heb in de afgelopen tien jaar vijf boeken geschreven die allemaal gesneuveld zijn. Ik heb een soort van essayistisch beschouwende, helicopterview-neiging. Iets wat uitgeverijen er vooral graag uit willen slopen. Dat schrijven kwam daardoor in zo’n kramp, dat ik die YouTube-video’s ben gaan maken.”
„De verdwijning van de ambiguïteit voelt als een aflevering van de podcast. Maar dan op papier. Als een aflevering die geconsumeerd kan worden. Het wijkt helemaal af van enig verhaal. Dit is gewoon een essay, een denkoefening eigenlijk. Mijn uitgever zei: ‘Je moet wel roman op de voorkant zetten’. Dat was zijn enige revisie, dus ik vond het best. Nu het er is vind ik het leuk dat het opereert in de echo van die romankunst. Omdat het zo de vorm uitdaagt.”.
„Nee, echt helemaal niet. Ik ben al dertig jaar gewoon een beetje aan het prutsen. Ik zie dat als mijn kunstenaarschap en ik vind het prima als mensen dat niet zo zien. Die artistieke praktijk uit zich in delen van mijn leven op andere manieren. Nu is dat de YouTube-video, daarmee heb ik de laatste jaren echt mijn vorm gevonden.
„In beginsel is het gewoon kletsen en denken over cultuur. Ik hou helemaal niet van confrontatie, dus het is op geen enkele manier mijn intentie om ruzie te maken over dat ik The Odyssey van Christopher Nolan een slechte vervorming van het klassieke verhaal vind. Ik vind het gewoon heel erg slecht, Odysseus is in de film van Nolan helemaal geen protagonist; alles overkomt hem maar een beetje, zodat Nolan een ander ideologisch verhaal kan vertellen. Nolan legt een christelijke moraal van boetedoening op aan het Griekse oerverhaal, iets wat perfect past bij deze tijd, maar helemaal niet speelde bij de oude Grieken. Ik maak die video om te ontleden waarom het zo slecht is, en om te ontleden waarom iedereen in een massawaan leeft dat het wél goed is.”
„Activisme is mainstream geworden. Door die ideologische bezetenheid is bijna elke grote productie, in film, muziek of de romans die we lezen, tegenwoordig zo plat. Neem The Odyssey, Star Wars spin-offs, alle remakes van klassiekers zoals de nieuwste Sneeuwwitje-film. Het moet te herleiden zijn tot een basale vorm van activisme die voor iedereen behapbaar is en daardoor niks meer bevraagt.
„Niet om het meteen weer over Sophie Straat te hebben, maar zij is hier in Nederland het boegbeeld daarvan. Zij zegt: ‘Witte mannen naar achteren’ en claimt dat het punk zou zijn om dat te doen. Maar ze eist ondertussen ook dat instituten zoals 3voor12 achter haar subversieve stelling moeten gaan staan. Bijval eisen van grote instituten is het minst punk-ding dat je kan doen.”
„Dat mensen niet door hebben dat ze juist de spreekbuis zijn van het systeem omdat ze dat mainstream anti-establishment activisme volgen. Iemand die op zijn Apple-laptop stickers heeft met ‘Free Palestine’, ‘Transwomen are women’ en ‘Destroy the patricarchy not the planet’ zit volledig in die maalstroom. Die stickers zijn, als je ze zou ontleden, totaal onverenigbaar met elkaar. Maar mensen denken gewoon: dit is toch wat nu goed is? Als je die onderwerpen bevraagt, ben je meteen fout. Dat is waar ik als onafhankelijk klein YouTube-kanaaltje graag tegenaan schop.”
De naam, Boze Geesten, is een verwijzing naar de roman van Fjodor Dostojevski uit 1872. Een schrijver die vaak naar voren komt in het werk van Lieuwma. In zijn Boze geesten laat Dostojevski zien hoe ver sommigen gaan om hun ideologie, hun politieke opvattingen, te verdedigen. Met humor en ironie legt hij bloot tot welke waanzin fanatisme kan leiden. Zijn YouTube-video’s ziet Lieuwma als een hedendaagse variant van die maatschappijkritiek.
„YouTube is nu een perfecte vorm voor dat soort kritiek. Dostojevski stond als eerste van zijn tijd tussen zijn personages. Hij schakelt zich helemaal gelijk aan zijn onderwerp. Alsof hij met een handycam in het midden staat, en dat is wat ik ook probeer te doen op YouTube. Ik kan het helemaal in eigen beheer en met eigen middelen maken. Mensen kunnen direct reageren in de comments en daar kan ik dan weer mee in gesprek. Dus mensen mogen YouTube geen kunstvorm vinden, maar voor mij is dit juist de essentie.”
„Dat is een oorlog van ideeën die zich ook uit in de fysieke wereld: cancelcultuur, MeToo, Black Lives Matter, Defund the Police, maar is ook terug te zien in bijvoorbeeld het beleid van de Amsterdamse gemeenteraad. Het identiteitsdenken is een soort geloofsovertuiging geworden die invloed heeft op onze gedeelde realiteit. 2016, Trumps eerste termijn, is daarin echt het begin geweest. Toen werd dat ideologische activisme mainstream. Dat heeft echt hele verstrekkende gevolgen gehad, vooral voor individuen.”
„Jordan Peterson en J.K Rowling zijn voor mij de twee meest veelzeggende figuren in dit debat. Zij zijn beiden verketterd en weggezet als transhaters. Terwijl Rowling zich, volgens mij, specifiek richt op vrouwenrechten en niet tegen transrechten. Peterson beargumenteerde dat het verplichten van het gebruik van pronouns, het bepalen van iemands taalgebruik, het begin is van totalitair denken. Hij wordt nu voor Hitler uitgemaakt, dat is totaal krankzinnig, want hij bevecht juist dat oprukkende totalitaire denken.
„Mensen nemen altijd aan dat totalitair denken iets is van rechts, maar totalitair denken kan ook de vorm van mainstream-activisme aannemen. Ik zeg niet dat mensen het met Peterson en Rowling eens moeten zijn, maar dat hun standpunten niet eens besproken mogen worden, dat is het probleem.”
„Ik zie dat media vaak met dezelfde mond praten. Wat vreemd is, want een krant bestaat uit allemaal redacties en daarbinnen weer allemaal individuen. Maar een krant heeft een bepaald karakter en dat moet hooggehouden worden. Daar zit mijn ergernis. Het gebruiken van een frame als ‘de transfobe J.K. Rowling’ in de meeste artikelen vind ik echt stuitend. Dat een instituut als een krant zo vatbaar is voor ideologie, zegt iets over deze tijd. Daarom was ik ook zo verbaasd dat jij mij wilde interviewen.”
Boze Geesten/Open Geesten is te zien op Spotify en YouTube. Roman: De onverwachte verdwijning van ambiguïteit, uitgeverij Ezo Wolf
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie