Rechtspraak Het Rotterdamse raadslid Kevin van Eikeren (Pro) hoeft zijn uitspraken over ondernemer Wim Beelen toch niet te rectificeren, oordeelde het hof vrijdag. Alsnog kan de zaak gevolgen hebben, denken experts: moeten raadsleden vaker vrezen te worden aangeklaagd voor wat ze zeggen?
Spelen bij Beelen een aantal dagen voor de opening.
Wim Beelen kijkt grijzend naar z’n telefoon. Hij houdt het toestel voor zich terwijl hij in de gangen van de rechtbank in Den Haag luid een interview met zichzelf afspeelt. Soms kijken z’n advocaten mee en lachen ze wat. Even vaak is Beelen zijn eigen toeschouwer. Hij heeft het in de video over risico’s nemen, over de speeltoestellen die hij eerder dit jaar van Hennie van der Most overnam en hij vertelt dat hij „ondernemer” is. „Dus géén speculant”, reageert Beelen hardop op zichzelf.
Maar dat is hoe de man die een paar meter verderop staat hem had genoemd, een „spijkerharde” zelfs. Beelen, zei het Rotterdamse raadslid Kevin van Eikeren (Wonen, Pro) op Radio Rijnmond, verkoopt „straks gewoon de rommel voor oud ijzer om een plek aan tafel te krijgen. Om straks peperdure woningen daar te willen bouwen”.
Dat is een aantasting van zijn „eer en goede naam”, vindt Beelen, een ondernemer met volgens de Quote 500 een vermogen van zo’n 155 miljoen euro. Hij opende deze zomer zijn pretpark op grond die Van Eikeren en de rest van de Rotterdamse politiek na 2030 willen gebruiken voor woningbouw, en waar Beelen nog jaren zegt zijn park te willen uitbaten. Hij eiste daarom rectificatie en kreeg die dinsdag ook, toen een rechter in eerste aanleg oordeelde dat de uitspraken van het raadslid geen „feitelijke onderbouwing” hadden. Donderdag stonden de partijen bij het Hof in een ‘turbospoedappèl’, een vliegensvlug behandelde beroepszaak omdat Van Eikeren vrijdag al zou moeten rectificeren – en dat niet wilde.
Dat hoeft hij uiteindelijk ook niet: vrijdagochtend vernietigde het Hof de eerdere uitspraak. „Ik ben ontzettend blij”, reageert Van Eikeren; ook Beelen is „hartstikke blij”, zegt hij telefonisch. Volgens hem is het „bijzonder” dat „in een land als Nederland, waar de rechtbanken vol zitten” zo snel een turbospoedappèl kan plaatsvinden, terwijl „over echt belangrijke zaken mensen jaren moeten wachten”.
Van buiten de rechtszaal keken experts bevreesd mee. Zij zagen in de zaak, ongeacht de uitkomst, juridische intimidatie van een raadslid door iemand met diepe zakken, een zogeheten ‘SLAPP’. En ze vrezen dat de zitting hoe dan ook een gevaarlijk precedent kan scheppen. Het is, zegt Peter Duvekot, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden (NVvR), „een heel ongelijk speelveld”.
Wat maakte deze zaak bijzonder en, volgens critici, gevaarlijk?
De zitting van het Hof is tien minuten geschorst en Wim Beelen haast zich naar buiten om twee sigaretten te roken. Ondertussen, wijst hij op zijn telefoonscherm, zijn er donderdagmiddag al 1.413 bezoekers in zijn park geweest. Dat komt volgens hem mede door het vonnis van dinsdag. Mensen waren eerst namelijk „heel erg onzeker” door de „nare uitspraken” van Van Eikeren.
Het raadslid en de ondernemer kwamen in het voorjaar tegenover elkaar te staan nadat de ondernemer de opstallen van het park kocht. Maar de grond waarop nu dagelijks kinderen „prikkelarm” kunnen spelen is van de gemeente, die het in erfpacht uitgeeft. Op 31 december 2030 verloopt het huidige contract en die dag, zegt het raadslid regelmatig, gaat „de laatste wipkip de vrachtwagen in”. De gemeente bereidt plannen voor om er een woonwijk te bouwen, pal naast de Maas. Van Eikeren is een van de vocaalste voorstanders van die plannen en scherpste tegenstanders van Beelen. In filmpjes op sociale media en in interviews noemde hij Beelen onder meer „patjepeeër” en „proleet” en beschuldigde hij hem ervan dat het park er niet is voor de kinderen van Rotterdam-Zuid, maar om geld te verdienen aan de geplande woningbouw.
„Het eigendomsrecht is het grootste goed in dit land”, zegt Beelen in de rechtszaal. „Van Eikeren en Pro proberen mij kapot te maken.” Medewerkers van het park „worden met de dood bedreigd en liggen sidderend in hun bed”. Die mensen, zegt hij, „hebben na tien jaar eindelijk een baan en hebben nu veel stress”. Dus voor Beelen is het simpel: hij en zijn park lijden schade door de woorden van Van Eikeren. Dat, en zijn recht op eer en goede naam, wegen zwaarder dan de vrije meningsuiting van het raadslid.
Spelen bij Beelen is een attractiepark in aanbouw in Rotterdam-Zuid.
Maar volgens het raadslid en zijn advocaat is de zaak een typisch voorbeeld van een SLAPP. Die uit de Verenigde Staten overgewaaide term laat zich vertalen als een ‘strategische rechtszaak tegen publieke participatie’. Het draait erom dat iemand met veel geld een rechtszaak gebruikt om een journalist, politicus of andere criticus te intimideren, in de hoop hem of haar het zwijgen op te leggen.
Zulke zaken zijn er in Europa steeds meer; in 2023, het jaar met de recentste cijfers, werden 166 SLAPP-zaken aangespannen. Vóór Van Eikeren werden twee andere raadsleden gedaagd nadat ze zich uitlieten over twee vastgoedondernemers. Aan hun recht op vrije meningsuiting werd door rechters zwaarder belang gehecht dan aan de eventuele schade aan de goede naam van de ondernemers.
Om slachtoffers te beschermen kwam de Europese Unie met richtlijnen, die de Tweede Kamer afgelopen zomer overnam. Zo is onder meer met tien criteria gedefinieerd wát iets een SLAPP maakt (en wat niet) en kunnen slachtoffers bijvoorbeeld de proceskosten vergoed krijgen. Aan de hand van de criteria kan een rechter concluderen dat het procesrecht is misbruikt om iemand te intimideren. Of dat in deze zaak zo is, is nog afwachten: het volledige arrest wordt pas later gepubliceerd. Wel is duidelijk dat Van Eikerens zaak als eerste in Nederland mogelijk onder de nieuwe richtlijn valt.
Toch staan raadsleden volgens Duvekot van de NVvR nog vaak „alleen” tegenover juridische intimidatie. „Burgemeesters en wethouders hebben een corps aan ambtenaren achter zich staan. Als raadslid heb je geen ambtenaren die je helpen, je bent ervan afhankelijk of je partij iets kan doen.” Hij wil een „landelijke regeling”.
De ongelijkheid tussen de partijen is de kern van een SLAPP. „Raadsleden zijn ook maar gewoon mensen die dat naast hun werk doen en hebben vaak een modaal of lager inkomen”, zegt Duvekot. „Zo’n proces is dan bedreigend, omdat je veel geld kwijt bent.”
Hoe bedreigend was deze zaak voor Van Eikeren? Hij kreeg bezoek van een deurwaarder, zegt zijn advocaat Otto Volgenant, en maakte al 30.000 euro aan advocaatkosten. Bovendien heeft hij nog een claim van „tientallen miljoenen euro’s” boven zich hangen; daarmee dreigde Beelen afgelopen zomer althans in het AD. „Dat heeft de hele zomervakantie verziekt”, aldus het raadslid. Ook andere raadsleden zouden zich nu inhouden over Beelen, uit angst voor de gevolgen.
„Ik vind SLAPP dikke onzin”, reageert Beelen tijdens de schorsing. „Politici willen gewoon hun ass coveren.” Kan hij zich niettemin voorstellen dat andere raadsleden zich geïntimideerd kunnen voelen? „Nee, nee. De meeste raadsleden zijn gewoon hele lieve, goede mensen.” Als raadsleden zich „fatsoenlijk” gedragen, zegt Beelen, hebben ze niks te vrezen. „Je hoeft nooit angstig te zijn als je eerlijk bent.” Even later probeert hij de telefoon van de NRC-journalist weg te slaan; hij wil niet dat het gesprek wordt opgenomen.
Volgens zijn advocaten is geen sprake van een SLAPP. Van Eikeren heeft namelijk erkend dat een van zijn uitspraken bezijden de waarheid was. Beelen had weliswaar aan twee Amsterdamse politieke partijen een ton gedoneerd, maar deed dat niet om hun stemgedrag te kopen, zoals Van Eikeren beweerde. Het is volgens de advocaten daarom simpelweg een zaak over onjuiste beweringen, en niet over „de vraag of Van Eikeren een ruime vrijheid van meningsuiting toekomt”, zegt advocaat Bertil van Kaam. „Er dient te worden beoordeeld of Van Eikeren twee ernstige beschuldigingen jegens Beelen mag uiten zonder dat daar enige feitelijke grondslag voor bestaat.” Het Hof is daar, in tegenstelling tot de lagere rechter, dus niet in meegegaan.
„Iets meer decorum zou de gemeentepolitiek goed doen”, zegt John Bijl, die als directeur van het Perikles Instituut raads- en Statenleden traint en burgemeesters coacht. „Een deel van de legitimiteit van een raadslid wordt daaraan ontleend. Als volksvertegenwoordiger een burger een ‘patjepeeër’ noemen past daar niet bij.” Maar, zegt hij ook, als „raadsleden voor elke uitspraak die ze doen bij een advocaat moeten checken of het geen smaad of laster is, is dat niet bevorderlijk voor het publieke debat”. Het laatste wat je wilt, zegt Duvekot, „is dat raadsleden zich gaan inhouden. Niet omdat ze geen gelijk hebben, maar omdat ze vrezen voor een zaak”.
Een poging van de rechter om Beelen en Van Eikeren donderdagmiddag nader tot elkaar te brengen mislukt. Beiden zeggen best te willen praten, Beelen „vanavond nog” – later verlaat hij de zaal wegens een afspraak met medewerkers van zijn park. Van Eikeren wil alleen als Beelen zijn dreigement over een claim intrekt. Maar in de schorsing had Beelen al gezegd dat hij alle eventuele schade door Van Eikerens uitspraken „tot de laatste snik” op het raadslid zal verhalen. Een mogelijke claim wil hij alleen wegnemen, zegt hij voor de rechter, als Van Eikeren zich voortaan „respectvol” over hem en zijn park uitlaat. „Je mag me een klootzak noemen of dat ik een grote bek heb, maar niet zeggen dat ik iets over de rug van kinderen doe.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie