Verkiezingen Israël Nu zittend premier Netanyahu noch uitdager Eisenkot een duidelijke overwinning behaald heeft, is de politieke toekomst van Israël onzeker. Als er geen regering gevormd kan worden, moeten de Israëliërs opnieuw naar de stembus.
De leider van het oppositieblok Gadi Eisenkot viert de voorlopige uitslag van de verkiezingen.
Na jaren van felle politieke strijd, in de nasleep van de Hamas-aanslagen van 7 oktober 2023, werd Israël woensdagochtend zonder emotionele ontlading wakker. Noch zittend premier Benjamin Netanyahu, noch zijn belangrijkste uitdager Gadi Eisenkot wist een duidelijke overwinning te behalen.
Alle betrokkenen interpreteren de uitslag naar eigen gading. Voor de oppositie is het belangrijkste nieuws dat Netanyahu’s coalitie woensdagmiddag, met 86 procent van de stemmen geteld, vooralsnog op 53 zetels blijft steken; 8 te weinig voor een meerderheid. Zelf komt de oppositie dus op 67 van de 120 zetels. Maar dat is inclusief 19 zetels voor Arabisch-Israëlische partijen, die door vrijwel alle zionistische politici uitgesloten worden.
De premier ziet in de uitslag het bewijs dat er een grote meerderheid is voor stevig, rechts, zionistisch, anti-Palestijns beleid. Dat is ook zo – maar sommige van zijn ideologische bondgenoten willen vanwege een diepgaande persoonlijke antipathie niet met hem samenwerken en zitten in het oppositieblok.
Een impasse, dus. Welke opties zijn er om toch tot een coalitie te komen?
Direct na de bekendwording van de exitpoll zei oppositieleider Eisenkot dat hij naar een zionistische meerderheidscoalitie streeft. Hiermee sloot hij de Arabische partijen uit. Ook de oppositieleden Naftali Bennett en Avigdor Lieberman weigeren te leunen op de twee Arabische lijsten.
Toch is het ook voor gestaalde zionisten niet onmogelijk om een constructie met gedoogsteun te verzinnen. De Arabisch-Israëlische partijen stellen één belangrijke eis: dat de enorme criminaliteit in hun gemeenschap eindelijk aangepakt wordt, iets wat de regering-Netanyahu met opzet weigerde te doen. Voor Eisenkot, die de rechtstaat huldigt, is dit niet onoverkomelijk. Wel zal hij dan meedogenloos aangevallen worden door rechts, dat hem landverraad en Hamas-sympathie zal verwijten.
Benjamin Netanyahu in het hoofdkantoor van zijn partij in Jeruzalem na de uitslag.
Denk de persoonlijke antipathieën even weg en er is een ruime meerderheid voor verdere kolonisatie van Palestijnse gebieden, een harde aanpak van Gaza en nieuwe aanvallen op nucleaire installaties in Iran. Inhoudelijk zijn er geen grote obstakels voor de rivalen Netanyahu en Eisenkot om een coalitie te vormen.
Het probleem voor dit scenario is dat Netanyahu zich de afgelopen jaren in een uiterst rechts schuttersputje ingegraven heeft. Door te regeren met partijen die het kolonistengeweld aanmoedigen en enthousiast de rechtstaat afbreken, is de premier zo ver naar rechts opgeschoven dat de kloof met de toch bepaald niet linkse Eisenkot en zijn Yashar-partij al onoverbrugbaar lijkt.
Bovendien heeft Netanyahu in de campagne zo wild op zijn rivaal ingehakt – inclusief racistische beledigingen over zijn Marokkaanse afkomst en een onsmakelijk AI-filmpje over zijn in Gaza gesneuvelde zoon – dat een eenheidsregering vermoedelijk niet Eisenkots voorkeurscenario is.
Het verleden biedt nog een andere reden voor Eisenkot om niet met Netanyahu te gaan regeren. Zijn voorganger als chef-staf van het Israëlische leger, Benny Gantz, stond in 2020 voor precies hetzelfde dilemma. Hij stapte toen in een regering met Netanyahu, waarbij de laatste na anderhalf jaar het premierschap aan zijn coalitiepartner zou overdragen. Maar nog voordat de oud-generaal aan de beurt was, viel het kabinet. In de jaren daarna raakte Gantz in de politieke vergetelheid.
Een manier voor de oppositie om aan een meerderheid te komen, is dat parlementariërs van Netanyahu’s Likud-partij zouden overlopen. Oppositiepoliticus Lieberman roept hen hier expliciet toe op. Doordat Netanyahu al sinds 1993 – met een pauze – partijleider van Likud is, heeft politiek talent in die partij nooit kans om te ontbolsteren. Het zou niet de eerste keer zijn dat Likudniks uit de partij stappen en voor zichzelf beginnen – precies zoals Lieberman zelf ooit deed.
Andersom kan ook: de premier kan oppositieleden dermate aantrekkelijke beloftes doen dat ze zijn kamp komen versterken. Ook hier is een precedent voor: twee jaar geleden stapte Gideon Sa’ar vanuit de oppositie over naar de regering, om minister van Buitenlandse Zaken te worden. Overigens was dit voor Sa’ar ideologisch geen enorme overstap. Eerder had hij Likud juist verlaten nadat hij bij een leiderschapsverkiezing verslagen was – door Netanyahu.
Verkiezingsspandoek van de Democraten in Tel Aviv.
De oppositie is verenigd tegen Netanyahu, maar de vier zionistische oppositiepartijen verschillen inhoudelijk verder flink van elkaar. Yair Golan van de linkse Democraten wil wél met de Arabieren regeren, de rechtse kolonist Lieberman mikt op overlopers. Net als Eisenkot willen Naftali Bennett en Yair Lapid een „zionistische meerderheid”. Als ze die meerderheid niet halen, zouden ze een minderheidsregering kunnen vormen.
Een voordeel hiervan is dat dit blok dan mogelijk één diepgekoesterde wens kan realiseren– dienstplicht voor de ultra-orthodoxen. Afgezien van de ultra-orthodoxen zelf zijn de meeste partijen hier voorstander van.
Zo’n minderheidsregering zou voor elk beleidsvoorstel wel de steun van óf de Arabieren óf enkele leden van Netanyahu’s blok moeten verwerven. De vraag is of dat haalbaar is in het diep gepolariseerde Israël.
Ook al komt hij maar een paar zetels tekort voor een meerderheid, voor Netanyahu wordt het heel lastig om anderen ervan te overtuigen om deel te nemen aan zijn coalitie. Hij is gaan regeren met racistische partijen die door de rest van het politieke bestel verafschuwd worden. En, wat voor veel oppositiepartijen nog veel onoverkomelijker is: die coalitie heeft de ultra-orthodoxen buiten het leger gehouden.
Maar Netanyahu is niet voor niets al achttien jaar (over drie periodes) premier van Israël geweest; hij heeft altijd alles aangewend om zich aan de macht vast te klampen en zal dat ook nu doen.
Al vóór de verkiezingen heeft Netanyahu er alles aan gedaan om een aanval op Iran tot stand te brengen. De legertop en de inlichtingendienst Shin Bet hielden dit tegen: wat hen betreft diende zo’n aanval op dat moment geen ander doel dan de electorale kansen van de premier.
Door de lastige coalitievorming zal Netanyahu vermoedelijk nog enkele maanden premier blijven. Het valt niet uit te sluiten dat hij zijn gewenste aanval op Teheran kort na de stembusgang alsnog wil uitvoeren. Als ‘oorlogspremier’ zou Netanyahu bovendien kunnen betogen dat er een ‘regering van nationale eenheid’ moet komen waarvan hijzelf, vanzelfsprekend, aan het hoofd staat.
Ook als hij de macht op een gegeven moment wél overdraagt, plaatst Netanyahu zijn opvolger voor een probleem: die begint zijn ambtstermijn dan met een oorlog die diens politieke bewegingsruimte zwaar zal beperken.
De dag na de verkiezingen hangen de spandoeken met daarop premier Benjamin Netanyahu en de Amerikaanse president Donald Trump nog in Jeruzalem.
Een andere gevreesde truc van Netanyahu komt uit het draaiboek van zijn politieke vriend Donald Trump: de verkiezingsuitslag in twijfel trekken. Zeker als een meerderheid op enkele zetels hangt, is het niet uitgesloten dat de premier op fraude zal wijzen. Bij voorbaat is duidelijk dat hij die vermeende fraude bij de Arabieren zal zoeken; leden van zijn partij trokken naar Arabische dorpen en steden om daar de stembusgang te filmen.
Daarnaast beschuldigde de premier ook de Centrale Verkiezingscommissie en ‘links’ al van fraude en vooringenomenheid. Deze lastercampagne, schrijft Haaretz, was „systematisch en intensief” en wordt met „giftige leugens” gevoerd.
Het is volgens het links-liberale dagblad niet moeilijk te voorspellen hoe dit scenario zich verder voltrekt: de zaak belandt bij het Hooggerechtshof, dat de fraudeclaim afwijst. Vervolgens verwerpen Netanyahu en zijn aanhangers die uitspraak van het hof en beweren ze dat de rechtspraak zich onrechtmatig de macht van politiek rechts toegeëigend heeft. Dat kan leiden tot een „systemische politieke crisis”, en mogelijk tot maatschappelijke onrust.
Israël kent een maximumtermijn van zo’n drie maanden waarbinnen een nieuwe regering gevormd moet zijn. Als alle pogingen daartoe falen, volgen automatisch nieuwe verkiezingen. Maar de verdeeldheid tussen het pro- en het anti-Netanyahu-kamp zit zo diep dat je je kunt afvragen of een nieuwe stembusstrijd de verhoudingen wezenlijk zou omgooien.
Omdat alle andere scenario’s nogal wat politieke lenigheid vereisen, wordt dit scenario niettemin als een van de meest waarschijnlijke uitkomsten gezien. In dat geval blijft de gehoopte emotionele ontlading nog veel langer uit. Eén man zou hiervan buitensporig profiteren: Benjamin Netanyahu blijft dan gewoon als premier aan.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie