Duitslands bekendste feminist Alice Schwarzer stopt met haar feministische tijdschrift Emma. Het is een onvermijdelijk einde van een tijdperk. Door haar omstreden opvattingen over transrechten en de oorlog in Oekraïne vond Schwarzer steeds minder medefeministen aan haar zijde.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant.
Een lezing van de 83-jarige Alice Schwarzer, de grondlegger van de Duitse vrouwenbeweging, werd afgelopen februari ontsierd door protesten van, jawel, de vrouwenbeweging. Schwarzer, zo vonden de jonge, met regenboogvlaggen getooide demonstranten, misbruikt het feminisme om het zelfbeschikkingsrecht van transpersonen, moslims en sekswerkers ter discussie te stellen. Tussen de feminist binnen en de feministen buiten gaapte een generatiekloof van jewelste.
Alice Schwarzer is haar leven lang omstreden geweest. In de jaren zeventig als pleitbezorger van abortus, in 2026 als islamcriticus, criticaster van transzorg en tegenstander van de steun aan Oekraïne.
Met haar tijdschrift Emma, een equivalent van het Nederlandse feministische blad Opzij, zwengelde ze 50 jaar lang het debat in Duitsland aan. Vorige week werd bekend dat in december het laatste nummer van Emma verschijnt. Het is het einde van een tijdperk, maar ongetwijfeld niet het laatste dat we van Alice Schwarzer horen.
Alice Schwarzer werd in 1942 geboren in Wuppertal, een stad in Noordrijn-Westfalen. Als buitenechtelijk kind werd ze grotendeels door haar grootouders opgevoed, iets wat indertijd als schandelijk werd gezien, maar door de oorlog grotendeels onopgemerkt bleef. Nadat de geallieerden in 1943 haar geboorteplaats hevig bombardeerden, verhuisde het gezin naar het Beierse Stadtlauringen.
Via een stage bij de Düsseldorfer Nachrichten belandde Schwarzer in de journalistiek, een toen nog door mannen gedomineerd vak. Als 27-jarige vertrok ze als freelance correspondent naar Parijs, waar ze kennismaakte met de ideeën van feminist Simone de Beauvoir. Die ideeën nam Schwarzer later mee terug naar Duitsland.
Met de actie ‘Wij hebben geaborteerd’ trapte Schwarzer in 1971 het Duitse abortusdebat af. Op haar initiatief onthulden 374 vrouwen die illegaal een abortus hadden ondergaan zichzelf in weekblad Stern en pleitten zij voor legalisering van abortus. Het conservatieve West-Duitsland van de jaren zeventig reageerde geschokt. Maar in 1976 werd abortus alsnog gelegaliseerd.
Op 26 januari 1977 ligt de eerste Emma in het Duitse tijdschriftenrek. ‘Het was de vrouwonvriendelijkheid van wat wij feministen de ‘mannenmedia’ noemden, die me deden concluderen dat wij vrouwelijke journalisten een eigen tijdschrift en eigen stem moesten hebben’, schreef Schwarzer daar deze week over in een afscheidsblog. In andere media werd destijds vooral lacherig over het feministische tijdschrift gedaan. ‘De spot en afgunst van mijn collega’s waren immens’, herinnert Schwarzer zich. ‘Niemand verwachtte er iets van.’
Toch slaat het tijdschrift onder de lezers aan, waarschijnlijk door de taboedoorbrekende onderwerpkeuze. Zo maakt het blad in 1978 een nummer over kindermisbruik en voert het in 1987 campagne tegen de vrouwonvriendelijkheid van porno. Emma heeft daarmee onmiskenbaar politieke invloed. De berichtgeving over de gebrekkige preventie van borstkanker draagt bijvoorbeeld aan de invoering van een landelijke screening voor vrouwen.
Maar waar Schwarzer als hoofdredacteur van Emma ooit een boegbeeld was binnen de feministische beweging, doet haar opvatting over emancipatie tegenwoordig veel wenkbrauwen fronsen vanwege het slachtofferperspectief waarin ze vrouwen plaatst.
Een vrouw die er zelf voor kiest om een hoofddoek te dragen, ziet Schwarzer als een slachtoffer van een ‘onderdrukkende ideologie’. Een vrouw die vrijwillig als sekswerker werkt, is volgens Schwarzer onbestaanbaar. En jonge vrouwen en mannen de optie geven om met behulp van een hormoonbehandeling van geslacht te veranderen, vindt Schwarzer een gevaarlijk ‘modeverschijnsel’, waarmee te lichtzinnig wordt omgesprongen.
Ook als het niet over vrouwenemancipatie gaat, drijft Schwarzer steeds verder weg van het links-progressieve kamp waarin feministen van oudsher worden geschaard. Zo was ze in 2022 een van de ondertekenaars van een open brief die de toenmalige bondskanselier Olaf Scholz opriep om wapenleveranties aan Oekraïne stop te zetten, omdat dat het risico op een derde wereldoorlog zou vergroten.
De mogelijkheid dat Alice Weidel, voorvrouw van de radicaal-rechtse partij Alternative für Deutschland (AfD), Duitslands volgende bondskanselier wordt, noemde Schwarzer tegenover Der Spiegel ‘een opsteker voor vrouwen’. Later zei ze dat die uitspraak ‘uit zijn context getrokken’ was.
Vanwege haar opvattingen is Schwarzer getransformeerd van een graag geziene talkshowgast tot een verschoppeling, die weinig aan lijkt te kunnen met de huidige tijd. Exemplarisch is het interview dat ze begin dit jaar aan de Süddeutsche Zeitung gaf.
Als de twee jonge interviewsters vragen wat alle kritiek met haar doet, verzucht Schwarzer: ‘Het begint me echt op de zenuwen te werken dat mensen constant over hun gevoelens praten. Dat ze me vragen: ‘Hoe voel je je daarbij?’, dat ze willen weten: ‘Voel je je gekwetst?’ Daar gaat het helemaal niet om.’
Dat Schwarzers boodschap minder aanslaat dan vroeger, is ook terug te zien in de oplagecijfers van Emma. Drukten de persen begin deze eeuw nog zo’n 73 duizend tijdschriften per editie, in 2024 was dat aantal naar 34 duizend gezakt. Toch stopt Emma niet om financiële redenen, zo klinkt het in Schwarzers afscheidsblog.
‘We stoppen omdat we vinden: genoeg is genoeg! Emma heeft drie generaties feministen verdedigd, alle trends weerstaan en zich verzet tegen zoveel onzin die in naam van het feminisme wordt verkondigd. Dus laat ik het maar zeggen: we zijn nu uitgeput.’
3x Alice Schwarzer
Tegen de Süddeutsche Zeitung: ‘Ik vind het zeer vermoeiend dat het in dit land niet meer mogelijk is om dingen te bespreken en verschillende meningen te hebben.’
Schwarzer verdwijnt niet helemaal uit het publieke debat nu Emma stopt. Ze hoopt de tijd die ze overhoudt te gebruiken voor het schrijven van boeken.
Schwarzer bleek in 2014 een boete van 200 duizend euro te hebben gekregen wegens belastingontduiking. Emma voerde jarenlang campagne tegen het belastingstelsel, dat vrouwen afhankelijk zou maken van hun echtgenoot.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant