Het Internationaal Strafhof staat al jaren onder immense druk van Rusland, Israël en nu – meer dan ooit – de Verenigde Staten. Griffier Osvaldo Zavala Giler moet het instituut draaiende zien te houden. Een grote cyberaanval in 2023 zette alles op scherp. ‘Absolute veiligheid bestaat niet.’
Regen en wind slaan tegen de ramen van Osvaldo Zavala Gilers hoekkantoor met uitzicht op de skyline van Den Haag. Het lijkt een passend decor voor een instituut dat mede door zware Amerikaanse sancties nu onder de meest gure omstandigheden moet functioneren. Toch klaart het gezicht van de griffier van het Internationaal Strafhof (ICC) plotseling op als een medewerker naar haar telefoonscherm kijkt en zachtjes zegt: ‘We hebben hem.’
‘Dit hadden we nodig’, zegt Zavala Giler, die meteen begrijpt dat het ICC net is onderscheiden met de Sacharovprijs, de belangrijkste mensenrechtenprijs van de Europese Unie. ‘Ik ben hier zo blij mee. In een tijd waarin het internationaal recht onder vuur ligt, is dit opnieuw een signaal dat het belang van ons werk nog steeds wordt erkend.’
Sinds zijn benoeming als griffier in april 2023 heeft de jurist uit Ecuador ook heel wat andere reacties gekregen op de pogingen van het instituut om oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide te berechten. De meeste aandacht krijgen de vergaande sancties van de regering-Trump, maar het ICC had bij Zavala Gilers aantreden ook al de toorn gewekt van een andere machtige tegenstander: Rusland.
Het Kremlin reageerde woedend op de arrestatiebevelen die het ICC in 2023 uitvaardigde tegen onder andere president Vladimir Poetin vanwege mogelijke oorlogsmisdaden in Oekraïne. Rusland sloeg terug door acht rechters en een aanklager van het ICC op een internationale opsporingslijst te zetten en te vervolgen. Ze werden bij verstek veroordeeld tot gevangenisstraffen van 3 tot 15 jaar wegens ‘het illegaal aanklagen van Russische onderdanen’.
Zavala Giler, die als griffier de taak heeft om het ICC draaiende te houden, maakte in die periode ook meteen ‘een van de leerzaamste ervaringen’ uit zijn leven mee: ‘een enorme cyberaanval’ in het najaar van 2023. Het maakte hem duidelijk dat hij als griffier niet alleen de veiligheid van het juridisch proces moest beschermen – getuigen, bewijsmateriaal, verhoren – maar dat ook het instituut als geheel onder vuur kon komen te liggen.
Wat was er ‘enorm’ aan die cyberaanval in 2023?
‘Vooral de omvang. Het vereiste een niveau van technische capaciteiten die wij associëren met een statelijke actor.’
Welke systemen werden aangevallen?
‘Het was een gerichte spionageoperatie. Het doel was om langdurig toegang te behouden. We zagen dat de aanvallers al vele dagen in onze systemen aanwezig waren. De manier waarop zij zich door verschillende onderdelen van onze systemen probeerden te bewegen, was zeer geavanceerd.’
Ze kwamen dus op het interne netwerk van het hof?
‘Ze zijn binnengekomen via een deel van de zogenoemde demilitarized zone (een beveiligde tussenlaag tussen het internet en het interne bedrijfsnetwerk, red.). Van daaruit konden ze de overstap maken naar enkele interne systemen.’
Om het hof te beschermen, nam de griffier een drastische beslissing: hij koppelde de organisatie los van internet. Dat veroorzaakte flinke verstoringen. ‘We wilden uitsluiten dat de hackers opnieuw toegang zouden krijgen. Tegelijkertijd moesten we uitgebreid forensisch onderzoek doen om vast te stellen wat ze precies hadden gedaan en welke gegevens mogelijk waren buitgemaakt.’
De Nederlandse inlichtingendienst AIVD deed onderzoek naar de cyberaanval en de daders, maar het Strafhof heeft er nooit uitspraken over gedaan. Een relatie met het arrestatiebevel tegen Poetin en de woedende Russische reactie die volgde, ligt voor de hand, maar Zavala Giler wil daar ‘niet over speculeren’.
De griffier, van huis uit jurist, moest door de computerhacks in 2023 IT-systemen leren begrijpen op een manier die hij nooit eerder had gedaan. Hij trok meerdere lessen: de bescherming van documenten en data moet beter, er is continu zicht op de systemen nodig en het netwerk moet opnieuw – en grondiger gescheiden – worden opgebouwd.
Voor dat laatste richtte hij zich ook tot de grote Amerikaanse technologiebedrijven. Zij leken de beste en veiligste keuze om het hof beter te beschermen. De griffier: ‘We konden toen nog niet vermoeden wat er daarna zou gebeuren.’
Het ICC kwam eind 2024 opnieuw onder vuur te liggen toen een arrestatiebevel uitging tegen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu en zijn ex-minister van Defensie Yoav Gallant, wegens de verdenking van oorlogsmisdaden in Gaza. Niet alleen Israël reageerde woedend. Ook de Verenigde Staten, waar Donald Trump op het punt stond om het Witte Huis over te nemen, keerden zich met al hun macht tegen het ‘op hol geslagen’ Strafhof. Eerst volgden de sancties tegen dertien (oud-)ICC-medewerkers, en deze maand werd het instituut als geheel in de ban gedaan door de regering-Trump.
Voor Zavala Giler leverde dat een acuut probleem op: het land waarin hij na de cyberaanval uit 2023 nog bescherming zocht bij grote techbedrijven, was nu zelf een risico geworden.
U zei onlangs dat de afhankelijkheid van Amerikaanse technologie bij het ICC ongeveer 92 procent bedroeg. Hoe komt u op dat getal?
‘We hebben alle afhankelijkheden in kaart gebracht. Wat is er nodig om een rechtszaal operationeel te houden? De bescherming van getuigen. Publieksvoorlichting. Hoe kunnen advocaten van de verdediging buiten het hof toegang krijgen tot documenten? Op basis daarvan kwamen we in de zomer van 2025 uit op die 92 procent.’
Dat is gigantisch.
‘Ik was in eerste instantie ook verrast. Inmiddels denk ik dat dit het gemiddelde is bij heel veel Europese bedrijven en instellingen.’
Wat deed u met de uitkomst?
‘De volgende stap was bepalen wat echt cruciaal is. Onze eerste prioriteit is de continuïteit van het gerechtelijke proces. Daarna bekijk je welke alternatieven de markt biedt. Soms kom je dan uit bij oplossingen die voelen alsof je teruggaat naar 1985. Dan moet je manieren van communiceren of samenwerken opnieuw uitvinden. Gelukkig hoefden we uiteindelijk niet zo ver terug te grijpen, omdat we erin slaagden onze belangrijkste processen onder te brengen bij technologie die niet afhankelijk was van de Verenigde Staten.’
De griffier wil geen namen noemen, uit vrees de tegenstanders van het hof wijzer te maken. Voor e-mail koos het ICC volgens ingewijden voor een Europese cloudprovider met datacentra in Centraal-Europa. Tegelijkertijd wordt een belangrijke internetdienst nog steeds verzorgd door een Amerikaanse partij. Het probleem waarmee Zavala Giler werd geconfronteerd: je kunt wel kiezen voor allerlei afzonderlijke oplossingen, maar hoe zorg je dat die met elkaar kunnen communiceren?
Kunt u dat concreet maken: waar ontstaan problemen?
‘Wanneer je een totaaloplossing afneemt, zit alles in één pakket: je productiviteitsomgeving, je cyberbeveiliging, de monitoring via het Cyber Security Operations Center, noem maar op. Al die onderdelen zijn op elkaar afgestemd. Als je die omgeving vervolgens gaat opsplitsen en verschillende leveranciers inschakelt, moet je ervoor zorgen dat alle afzonderlijke componenten probleemloos met elkaar samenwerken. Bovendien geldt dat ook Europese leveranciers soms weer afhankelijk zijn van Amerikaanse technologie of compatibel willen blijven met Amerikaanse systemen.’
Maakt u zich zorgen over de veiligheid van de nieuwe systemen? Zeker wanneer u overstapt op opensourceoplossingen of Europese alternatieven, zou het kunnen dat die minder goed beveiligd zijn.
‘Ik weet niet of ik zou zeggen dat ze minder veilig zijn. Kijk, absolute veiligheid bestaat niet. We zullen nooit 100 procent veilig zijn. Ik denk ook niet dat veiligheid iets is wat je simpelweg kunt kopen. Je moet voortdurend inzicht hebben in je kwetsbaarheden en weten hoe je die beheerst. We zien dat het mogelijk is om een veilig systeem op te bouwen en werken daar stap voor stap naartoe.’
De VS hebben opmerkelijk genoeg de Amerikaanse techsector een uitzondering gegeven bij de sancties, zodat die toch mag blijven samenwerken met het ICC. Heeft u er vertrouwen in dat het hof digitaal en technisch kan blijven functioneren als de VS dat besluit terugdraaien?
‘Ja. We blijven ook gewoon toewerken naar volledige onafhankelijkheid, want de uitzondering kan op ieder moment weer worden ingetrokken.’
U bent er voorstander van dat de EU het blocking statute inzet waardoor Europese bedrijven de Amerikaanse sancties niet mogen uitvoeren, maar experts vrezen dat de VS kunnen terugslaan met miljardenboetes of nog hardere sancties.
‘We hebben nu intern procedures opgezet die garanderen dat dit hof uitsluitend werkt met transacties zonder enige Amerikaanse betrokkenheid. We willen niet dat een bank, verzekeringsmaatschappij of andere dienstverlener de Amerikaanse wet overtreedt. Wat wij wél willen, is de mogelijkheid om transacties in euro’s uit te voeren, binnen de eurozone, via Europese dienstverleners.
‘Het blocking statute kan daarbij helpen, want nu zien we dat Europese bedrijven ieder risico uit de weg gaan en zelfs transacties weigeren waarbij geen enkele Amerikaanse link is. Dit gaat verder dan het ICC. Als je toestaat dat sancties van een niet-EU-land zelfs eurotransacties tussen Europese partijen kunnen blokkeren, geef je als EU je soevereiniteit uit handen.’
Een Franse verzekeraar als Axa zal toch redenen hebben om terug te schrikken voor verdere samenwerking met het ICC? Kennelijk vreest ze Amerikaanse represailles.
‘Er is soms sprake van overcompliance (het overdreven volgen van sancties, red.). Het probleem is dat Europese banken, verzekeraars en dienstverleners nu zelf de risico’s moeten inschatten. De Europese Commissie moet de leiding nemen en duidelijk maken wat mogelijk is binnen de sancties. Dat gebeurt nog steeds niet, terwijl die sturing hard nodig is. Veel financiële dienstverleners zullen zich dan comfortabeler voelen om samen te werken met het hof.’
Kan het ICC nog functioneren als deze problemen met financiële dienstverleners niet zijn opgelost in april, als de Amerikaanse sancties definitief in werking treden?
‘We hopen van wel. Juridisch gezien zouden we in staat moeten zijn om te functioneren. We vertrouwen erop dat ons gastland Nederland en de andere bij het hof aangesloten landen daar alles aan zullen doen.’
Waar haalt u dat vertrouwen vandaan? Uw pleidooi voor de inzet van het blocking statute vindt tot dusver geen gehoor.
‘We voelen ons gesterkt door premier Rob Jetten die heeft beloofd het ICC steen voor steen te verdedigen, door de Nederlandse koning die onze president uitnodigde voor een bezoek, door de Nobelprijs voor de Vrede voor voormalig ICC-rechter Navi Pillay en door de Sacharovprijs van de EU. Het laat zien dat de steun groot is. We verschillen misschien van mening over de timing van maatregelen, maar de noodzaak om het Internationaal Strafhof te beschermen, wordt door alle partijen gevoeld.
‘We hebben de verzekering gekregen dat uiteindelijk alles zal worden gedaan wat nodig is.’
Source: Volkskrant