Wordt informatie verspreid om ons te informeren of om te veranderen hoe wij en anderen in onze netwerken iemand anders behandelen? Het verlies van reputatie is moeilijk terug te draaien en valse informatie lastig te corrigeren.
Aanvallen op je reputatie waren ooit de prijs die beroemdheden betaalden voor hun roem, maar zijn nu een risico van het gewone leven geworden. Iedereen die ook maar enige status te verliezen heeft, is kwetsbaar. Als je online actief bent, kan de schade zich veel verder en sneller verspreiden dan de waarheid. Doorsnee slechte publiciteit of gepest worden kan je zelfvertrouwen een deuk geven of gewoon vervelend zijn, maar als je het doelwit wordt van een met technologie opgepompte campagne gericht op het kapotmaken van je reputatie, kun je veel meer verliezen.
Welkom in de wereld van reputatieoperaties: opzettelijke pogingen om iemands geloofwaardigheid te ondergraven en die persoon sociaal en beroepsmatig te isoleren door valse of kwaadaardig bewerkte informatie strategisch te versterken. Een ‘rep-op’ heeft niet als doel iemand ervan te overtuigen dat hij iemand anders moet wantrouwen. Het belangrijkste doel is het aantasten van de reputatie van het doelwit in netwerken waar geloofwaardigheid, toegang en invloed de betaalmiddelen zijn. Daarin slagen kan er bijvoorbeeld toe leiden dat collega’s van het slachtoffer meer op hun hoede zijn, dat vrienden zich terugtrekken en werkgevers achterdochtig worden. Reputatie is iets sociaals en het proces van het vernietigen ervan is dat ook.
Over de auteur
Carla Norrlöf is hoogleraar wereldwijde politieke economie, financiën en veiligheid aan de Universiteit van Toronto.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Rep-ops gebruiken soms dezelfde tactieken als de desinformatiecampagnes en psychologische operaties van de Sovjets en de Russen (psy-ops), een plaag die al van lang vóór de opkomst van sociale media dateert. In de Koude Oorlog gebruikte de Sovjetcampagne Infektion nepnieuws om het vertrouwen in de Verenigde Staten en hun instituties te verzwakken. In de jaren 1980 verspreidde de KGB de valse bewering dat de VS in het geheim het aidsvirus hadden ontwikkeld om vervolgens Afrikanen de schuld te geven van de ziekte. Het maakte allemaal deel uit van een poging om het imago van Amerika als betrouwbare macht te bezoedelen en binnen Amerika zelf onrust te zaaien tussen witte en zwarte mensen.
In 2014 begon het Russische Internet Research Agency (IRA) deze technieken toe te passen op sociale media. Dit keer was het doel te beïnvloeden hoe Amerikanen over elkaar, hun politieke leiders en hun instituties dachten en zich te bemoeien met de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016. Dit ging veel verder dan het verspreiden van onjuiste informatie: deze psy-ops probeerden zienswijzen, standpunten en gedrag van mensen te veranderen door valse Amerikaanse identiteiten en nepaccounts aan te maken, politiek polariserende berichten te posten, advertentieruimte te kopen, online groepen te organiseren en bijeenkomsten op touw te zetten.
Een soortgelijke vorm van manipulatie wordt nu gebruikt bij rep-ops. Vorig jaar werd een netwerk van anonieme sociale-media-accounts opgetuigd om een vals seksgerucht over een 18-jarige student aan de Universiteit van Mississippi rond te pompen. Haar tragische verhaal bevestigt dat ieder gewoon mens nu in de schijnwerpers kan komen te staan, domweg omdat iemand dat wil.
De strijd om reputatie is natuurlijk niets nieuws. Wraakzuchtige kwaadsprekerij is een veelvoorkomende reactie van machtige instellingen als ze onder vuur komen. Als je op de koning mikt, moet je voorbereid zijn op de gevolgen, zelfs als je raakschiet. Toen Sinéad O’Connor kindermisbruik door katholieke geestelijken aan de kaak wilde stellen, werd ze aan de schandpaal genageld. Pas tien jaar later maakten verslaggevers van de Boston Globe de omvang van het probleem en het structureel wegmoffelen daarvan door de Kerk openbaar.
Maar O’Connor was in de jaren negentig een grote internationale ster en het gezicht van een van de meest iconische clips van het MTV-tijdperk, met haar hartverscheurende versie van ‘Nothing Compares 2 U’ van Prince. Tegenwoordig wordt vergelijkbare reputatieschade toegebracht aan gewone mensen via genetwerkte, opgeblazen campagnes die rondgaan via grote socialemedia-accounts en anonieme tijdelijke accounts en een massapubliek bereiken op een manier waarmee vroeger alleen beroemdheden te maken hadden.
Rep-ops zorgen altijd voor spektakel, maar ze hebben niet per se veel toeschouwers nodig. Ze kunnen zelfs offline voorkomen. Nadat Shaakirrah Sanders, een zwarte hoogleraar rechten aan de Universiteit van Idaho, zorgen uitte over rassendiscriminatie, zei het bestuur van de faculteit dat haar gedrag ‘onprofessioneel, vernederend en potentieel oneerlijk’ was. Volgens het bestuur had ze collega’s ‘belasterd’ en medewerkers werden aangespoord om klachten tegen haar in te dienen. Een faculteitshoofd grapte tegen een collega: ‘The Administration Strikes Back!’
Het bestuur volhardde vervolgens in het aantasten van Sanders’ reputatie en probeerde haar status binnen de faculteit en onder de studenten te ondermijnen door haar vakken te laten geven die ze niet wilde geven, haar manier van lesgeven ongunstig te beoordelen en een vaste aanstelling tegen te houden. Een federale rechter beoordeelde deze acties als wraakzuchtig, wat leidde tot een schikking van 750.000 dollar.
Reputatie is een vorm van maatschappelijk kapitaal en heeft invloed op iemands werkkansen, inkomen, maatschappelijke en professionele netwerken en toegang tot instellingen. Het onderuithalen van iemands geloofwaardigheid is soms gewoon het werk van een oervervelende onlinetrol. Maar soms is het een opzettelijke verdedigingstactiek van degenen die van wandaden worden beschuldigd. Omdat ze het bewijs niet kunnen weerleggen, zullen ze proberen de klager in diskrediet te brengen. En soms is het ook een manier om de strijd om aandacht en invloed te winnen.
Rep-ops vormen een ergerlijk probleem omdat blijkt dat iemands status zelfs met valse informatie onherstelbaar kan worden beschadigd. Onderzoek naar het ‘voortgaande beïnvloedingseffect’ laat zien dat desinformatie ons denken kan beïnvloeden zelfs nadat is aangetoond dat de informatie niet klopt. Uit onderzoek in 2026 blijkt dat alleen al herhaling ertoe kan leiden dat iets voor waar wordt aangenomen.
Hoewel we er steeds meer aan gewend zijn geraakt nepnieuws te herkennen en ons af te vragen of iets wat we online zien wel echt waar is, stellen rep-ops ons voor een subtieler probleem. Wordt informatie verspreid om ons te informeren of, en dat is gevaarlijker, om te veranderen hoe wij en anderen in onze netwerken iemand anders behandelen? Het verlies van reputatie is namelijk moeilijk terug te draaien en valse informatie is lastig te corrigeren.
Daarom zijn rep-ops zo schadelijk voor hun doelwit. Als de manipulatie en leugens eenmaal aan het licht zijn gekomen, kan dat als een boemerang terugslaan op degenen die erachter zitten. Dan is de schade echter al aangericht. Zulke campagnes zijn maatschappelijk ontwrichtend en ondermijnen ons gevoel voor gedeelde waarheden nog sterker te midden van de bredere stortvloed aan desinformatie, nepnieuws en psy-ops.
Vertaling: Leo Reijnen. Copyright: Project Syndicate, 2026.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant