In de musical Cats – het meesterwerk blijkt een nepkunstwerk van M.C. Escher te zitten. Onregelmatigheden suggereren het gebruik van AI. ‘Hier is geen creativiteit aan te pas gekomen’, zegt Escher-specialist Micky Piller. Ook andere ‘kunstwerken’ in de voorstelling kloppen niet.
is kunstredacteur van de Volkskrant.
De kunstprojectie wordt aangepast naar aanleiding van vragen van de Volkskrant. In de toekomst zullen in de voorstelling ‘uitsluitend de originele werken’ van de wereldberoemde kunstenaar M.C. Escher zijn te zien, laat de M.C. Escher Foundation weten.
De uitvoering van Cats is in samenwerking met het Rijksmuseum tot stand gekomen. Het decor bestaat uit een levensechte museumgevel. Als die in de voorstelling openschuift, zijn projecties en reproducties van wereldberoemde kunstwerken te zien van onder anderen Rembrandt, Johannes Vermeer en Gustav Klimt.
Maar in de productie, die op dit moment in Parktheater Eindhoven wordt opgevoerd, is ook een grote projectie te zien met trappen, poppetjes en koepelgewelven in zwart-wit. Die afbeelding doet denken aan het werk van M.C. Escher (1889-1972), maar er zitten opmerkelijke foutjes in. De traptreden zijn ongelijk, figuren bungelen zomaar in de lucht, op een vlag is een kubus te zien met vreemd gevormde vlakjes erin.
‘Hier is geen creativiteit aan te pas gekomen’, oordeelt Escher-specialist Micky Piller, oud-conservator van Museum Escher in Het Paleis in Den Haag. Zij bekeek op verzoek van de Volkskrant een foto van de projectie. Daarin herkent ze ‘een schandalige en klunzige vermenging van twee beroemde Escher prenten Hol en Bol (1955) en Relativiteit (1953 )’. Deze vermenging ‘haalt de altijd aanwezige verrassing en perfectie uit het werk van Escher’.
De M.C. Escher Foundation, die het auteursrecht van Escher beheert, laat in reactie op een foto van de projectie weten dat er sprake is van ‘een misverstand bij de producent’. De musical zou wel toestemming hebben gekregen om kunst van Escher te tonen. De stichting meldt dat het in de voorstelling per abuis ging om ‘een samenvoeging van verschillende werken van M.C. Escher’.
Waarom er een nep-Escher in de voorstelling zit en hoe die is gemaakt, hebben de producenten van de musical, De Graaf & Cornelissen Entertainment, na vragen van de Volkskrant niet opgehelderd.
In een reactie namens de producenten en het artistieke team staat: ‘De vormgeving van het creatieve team draagt bij aan deze fantasie, door de ene keer te verwijzen naar een origineel werk en prikkelt de andere keer de fantasie door een beeld dat geïnspireerd is op een bepaalde stijl of werk.’
De onregelmatigheden in de projectie lijken erop te wijzen dat de afbeelding met hulp van AI is gemaakt. Maarten Sukel, AI-expert en auteur van het boek De AI-revolutie, laat desgevraagd weten dat de originele afbeelding moet worden gecheckt om vast te stellen of sprake is van generatieve AI. Daar beschikt de Volkskrant niet over.
Over de scènefoto zegt hij: ‘Ik kan zonder toegang tot de afbeeldingen niet met 99 procent zekerheid zeggen of er wel of niet generatieve AI is gebruikt. Maar ik begrijp dat dit daaraan doet denken.’
Met een AI-beeldgenerator is het een koud kunstje om bijvoorbeeld een kunstwerk in de stijl van Escher te maken dat voor een ongeoefend oog amper van een echt werk te onderscheiden is. Platforms die AI-muziek genereren, zijn in dit opzicht strenger. Daar worden namen van bekende artiesten in de prompts geblokkeerd om inbreuk op auteursrecht en intellectueel eigendom te voorkomen.
Ook bij beeldgeneratoren zijn er grenzen. Sukel: ‘Als je bijvoorbeeld vraagt om een afbeelding waarbij het lijkt alsof je tussen personages uit de Harry Potter-films staat, zullen AI-beeldgeneratoren dat verzoek blokkeren.’ Hij verwacht dat grote merken (zoals Warner Bros. en J.K. Rowling) juridisch meer slagkracht hebben dan organisaties die de auteursrechten van kunstenaars beheren.
In de musical Cats – het meesterwerk zijn ook andere afbeeldingen te zien die kunstwerken nabootsten. Zo lijken schilderijen van Fernando Botero (1932-2023) te worden getoond, waarop een terugkerende figuur uit het oeuvre van de bekende Colombiaanse kunstenaar is te zien.
In de versies in de musical eet deze dikke man met bolhoed bijvoorbeeld een bord spaghetti en een hamburger. Die schilderijen bestaan echter niet. Ook met de organisatie die Botero’s nalatenschap beheert is contact gezocht, maar die heeft nog niet op vragen van de Volkskrant gereageerd.
Afbeeldingen van kunstwerken van levende kunstenaars en van kunstenaars die minder dan zeventig jaar geleden zijn overleden, zijn auteursrechtelijk beschermd. Stijl valt echter niet onder het auteursrecht, licht jurist Luna Schumacher van visuele auteursrechtenorganisatie Pictoright toe: ‘Dat zou de artistieke vrijheid en ontwikkeling van kunstenaars beperken. We kunnen niet eisen dat bijvoorbeeld niemand meer een kubistisch schilderij maakt, omdat Paul Cézanne dat al heeft gedaan.’
Over stijlimitaties van specifieke makers is tegenwoordig veel discussie, zegt Schumacher: ‘Vooral omdat er tegenwoordig heel veel wordt gemaakt met AI. Het is mogelijk op te vatten als een aanvullende onrechtmatigheid dat dit met AI gebeurt. Kunstenaars hebben namelijk veelal geen toestemming gegeven voor het gebruik van hun beelden voor het trainen van beeldgeneratoren.’
Personages, zoals de kenmerkende dikke man met bolhoed van Botero, kunnen auteursrechtelijk beschermd zijn. Daarvoor hoeven die niet te zijn gedeponeerd. Schumacher: ‘Auteursrecht ontstaat vanzelf als je iets creëert.’ Of bij de nep-Botero’s sprake is van een inbreuk kan Schumacher bij gebrek aan beschikbare scènefoto’s niet beoordelen.
Het verbaast Schumacher dat er een bewegende bewerking van een schilderij van Salvador Dalí (1914-1989) in de voorstelling zit. Elementen uit het schilderij worden als rekwisieten gebruikt. Pictoright beheert de auteursrechten van de Spaanse schilder. De producenten van de musical hebben aan Pictoright geen licentie voor gebruik gevraagd.
Schumacher: ‘Zo’n bewerking is niet alleen een inbreuk op het auteursrecht, maar mogelijk ook een schending van de persoonlijkheidsrechten, namelijk de aantasting van het werk.’
De organisatie is van plan contact op te nemen met de makers van de musical en de erven van Dalí. Dat kan betekenen dat alsnog toestemming wordt verleend, dat er een schadevergoeding moet worden betaald of dat het gebruik wordt verboden.
Het Rijksmuseum onthoudt zich van commentaar op deze kwestie en verwijst naar een eerdere, algemene verklaring. Daarin staat dat de samenwerking met Cats is aangegaan zodat ‘veel mensen die niet naar het Rijksmuseum komen op deze laagdrempelige manier met ons in aanraking komen’.
Verder liet het museum weten: ‘De karakters zijn op een heel vrije manier geïnspireerd op een aantal schilderijen. De producent heeft daar uiteraard creatieve vrijheid genomen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant