nieuwsbriefKantelpunten
Kantelpunten We moeten meedoen met de AI-wedloop, klinkt het vaak. Als we verliezen van de VS en China, verliezen we onze toekomst. We moeten nu, in de hoogste versnelling die kant op racen. Maar welke kant racen we eigenlijk op? En wat als we een héél andere richting kiezen: die van de levendiger gemeenschappen in groenere steden?
Rotterdam, juni 2022Indrukwekkend torent De Zalmhaven uit boven de Maas en de stad; luxe en comfort, te midden van groene parken, historie en cultuur. Thuis, met the world’s finest binnen handbereik.De Zalmhaven: excellent wonen, leven op niveau.Foto: Walter Herfst
AI klinkt heel nieuw, en als een radicale breuk met het oude, maar volgens mij klopt daar weinig van. Ja, de frontier-modellen produceren zeer indrukwekkende uitvindingen en wetenschappelijke doorbraken, de ontwikkeling gaat volgens mij veel harder dan veel mensen doorhebben in Europa. Maar onder de motorkap van AI is juist een heel oud verhaal zichtbaar. De manier waarop AI ingezet wordt, vooral door de grote techbedrijven in Silicon Valley, zet een turboversnelling op iets wat we maar al te goed kennen, al minstens 500 jaar. Dat is wat de Britse ecologische denker Paul Kingsnorth ‘De Machine’ noemt: het samenspel van afspraken, culturele normen en economische prikkels dat samen de richting van de samenleving bepaalt. En dat is niet per se een richting die fijn klinkt.
Volgens mij zitten er vier duidelijke tandwielen in die machine. Reductionisme, extractie, optimalisatie, en othering, de neiging om alles wat in de weg staat tot ‘de ander’ te verklaren.
Een greep uit wat feiten, getallen en recente headlines over AI. Verlies jij je baan door AI? Pech gehad. Moeten bijna een kwart miljoen Finse bomen gekapt voor een datacenter van Google? Pech gehad. Ambitieuze klimaatdoelstellingen die bedrijven zoals Amazon, Microsoft, Google hadden? Zijn helaas niet te verenigen met het grootschalig bouwen van datacenters. Dus schrappen ze die ambities maar. De planeet heeft dus ook maar even pech gehad. Grote schade aan democratie? Ook pech. De Machine moet en zal doordenderen.
Wouter van Noort zoekt samen met lezers naar initiatieven en ideeën voor de economie van de toekomst
Daarover spreek ik de laatste tijd met allerlei pioniers en denkers. Ik zie al wel wat wezenlijke andere richtingen ontstaan.
Dat klinkt mooi toch? Maar ook nogal abstract en idealistisch, utopisch in deze tijd. Maar volgens mij is er één plek waar gongsheng, resonantie, belonging without othering en pluraliteiten al zichtbaar zijn. In onze steden en wijken. Dat is bovendien een race die Europa wél aan het winnen is. Wereldwijd scoren Europese steden steevast het beste op leefbaarheid, en de laatste jaren ook op vergroening. Van Parijs tot Londen tot Barcelona tot Rotterdam: onze steden bruisen, Europa verfijnt de kunst van het stedelijke leven, ondanks alle crises. Dat is een Europese kracht, en daar ontstaat volgens mij een ander verhaal om tegenover de logica van die Machine te zetten.
Producten uit het stadsvoedselbos in Rijnvliet, Utrecht, worden te koop aangeboden.
Groenere en levendiger Europese steden zullen niet alle AI-problemen oplossen, maar laten wel zien dat een andere logica dan De Machine al bestaat én werkt. De belangrijkste vraag in het AI-tijdperk lijkt mij niet alleen hoe intelligent onze machines worden, maar hoe intelligent we onze samenleving weten te organiseren, hoe we de sociale bodem beter klaar maken om de ontwrichting en vernieuwing te absorberen. Laat me jullie even meenemen naar een aantal steden die dit mooi laten zien.
Ik was laatst in Bilbao. Wat mij vooral opviel is hoe goed de Basken zijn in het samenleven. Ze hebben een heel oude cultuur van coöperatieve bedrijven, waarbij medewerkers en klanten eigenaar zijn van ondernemingen, wat een heel andere logica meebrengt dan aandeelhouderskapitalisme: geen rijke aandeelhouders maar rijke gemeenschappen. En ze kunnen er gewoon heel goed buiten leven, het gonst van het leven in de straten, ze zijn hard aan het vergroenen. En wat ons écht opviel in de stad: op pleinen stonden veel groepen jongeren, pubers. En ze stonden zowaar gewoon met elkaar te praten in plaats van op hun scherm te kijken, er was vaak echt geen schermpje te bekennen – nou ik wist niet wat ik zag, dat is iets wat ik de laatste jaren in Nederland niet meer heb gezien. En daardoor viel een kwartje bij me: wat als een goede sociale bodem dé oplossing is voor schermverslaving, en überhaupt van een ongezonde afhankelijkheid van technologie?
Kopenhagen is zo’n ander Europees paradijs. Daar voeren ze heel consistent beleid om de stad te bouwen „on human scale”: op de schaal van mensen in plaats van de schaal van wolkenkrabbers of snelwegen. Het is niet voor niets dat Kopenhagen altijd bovenaan staat in alle ranglijsten van leefbare steden. Ook de zeehaven hebben ze ontwikkeld op „mensenschaal” waardoor het water er heerlijk zwembaar is. Door te zwemmen in de haven, werd er bovendien meer werk gemaakt van het schoner en gezonder maken van het zeewater, onder meer door ecosystemen te herstellen. Technologie op mensenschaal verbindt mensen dus ook weer met de natuur. Gongsheng, inderdaad.
Elke herfst is er een oogstfeest in de Utrechtse wijk Rijnvliet.
Of dichter bij huis: de wijk Rijnvliet in Utrecht, waar ik een tijdje terug voor NRC een reportage maakte. De eerste eetbare woonwijk van de wereld. Op initiatief van bewoners werd bijna alle beplanting er eetbaar gemaakt, van moestuinen tot appelbomen in de straten, het wijkpark is een voedselbos. Elke herfst is er een oogstfeest, kinderen krijgen er op de scholen les over het groeien en verbouwen van voedsel, online is te zien wat er geoogst kan worden. Een klein lokaal antwoord op het mondiale voedselsysteem: plurality in plaats van singularity. En nee, zo’n eetbare wijk is niet meteen een vervanging voor supermarkten en industriële landbouw, maar het opent wel de blik op hoe het ook kan: je leefomgeving en gemeenschap opnieuw verbinden met voedsel, en de natuur.
En dan mijn eigen stadje, Leiden. Het Singelpark. Toen ik vijftien jaar geleden vertrok uit Leiden, waren er wat losse schrale plukjes groen langs de Singel, maar op initiatief van Leidenaar Jeroen Maters samen met andere burgers werd de Singel er omgetoverd tot één geweldig mooi, aaneengesloten groen stadspark, dat vorige maand een prijs won als beste stadspark van de wereld. Het is echt een transformatie, in slechts vijftien jaar tijd. Het maakt me trots op de stad waar ik sinds kort weer woon. En het is een perfect voorbeeld van belonging without othering, hoe je met een gemeenschap iets creëert wat de gemeenschap versterkt, maar waarmee je geen buitengroep creëert: iedereen is welkom, van vogels tot kinderen tot bezoekers van over de hele wereld.
De cijfers spreken boekdelen. Groenere en leefbare steden zijn werkelijk goed voor bijna álles: mentale gezondheid, sociale cohesie, klimaatadaptatie, luchtvervuiling, biodiversiteit. En, weet je wat leuk is: óók voor vestigingsklimaat en innovatiekracht. Ook voor het ontwikkelen van start-ups en technologie zijn groene en levendige steden uiteindelijk bewezen goed.
Mijn verhaal gaat er ook niet om dat we niks met AI hoeven te doen en dat we rustig kunnen gaan slapen als we onze straten maar wat groener maken. Maar door iets tegenover de logica van De Machine te zetten, ontstaan wél ineens heel andere mogelijkheden, ook voor de ontwikkeling van AI zelf.
Juist vanuit Europese, levendige en groene steden komen namelijk ook heel innovatieve toepassingen van AI die een ander verhaal openen. Prosociale media en zogeheten Civic AI die lokale democratie versterkt, zijn in opkomst: van Barcelona tot Reykjavik. Of neem het project Internet of Nature, van de Nederlandse Nadina Galle, waarbij AI wordt gebruikt om stadsnatuur met sensoren en satellieten te monitoren en te verbeteren. En er zijn nog heel veel meer van dit soort voorbeelden.
AI kán levende systemen, gemeenschappen en democratie ook versterken, als het vanuit een andere logica dan de Machine wordt gemaakt. Als het uit een rijkere sociale bodem groeit. En het mooie is: we kunnen daar morgen mee beginnen, in onze eigen straat.
(Dit is een bewerkte versie van een lezing die ik gaf op de Dag van de Stad afgelopen donderdag in Leeuwarden)
Reageren? Heb je tips over andere mooie initiatieven in steden die kunnen optellen tot een wezenlijk Europees antwoord op de AI-wedloop? Heel graag via mijn LinkedIn.
Wouter van Noort zoekt samen met lezers naar initiatieven en ideeën voor de economie van de toekomst
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie