Na een overtuigende verkiezingsuitslag is Ilijana Jotova voor vijf jaar president van Bulgarije. Haar geopolitieke visie is mild tegenover Rusland en sceptisch tegenover de EU en Oekraïne. Het is een klassieke Bulgaarse koers die onder druk staat door de escalerende droneoorlog boven de Zwarte Zee.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Nadat Ilijana Jotova (62) zondag haar stem uitbracht, zei ze tegen de aanwezige pers: ‘Ik heb op de president van vrede gestemd.’ Dialoog met Rusland en zo snel mogelijk vrede in Oekraïne was het refrein van haar campagne. Op campagne in de havenstad Boergas zei ze: ‘Mijn tegenstanders zijn van mening dat er een uitputtingsslag moet worden gevoerd zodat er een wapenstilstand kan worden bereikt. Maar we zijn allemaal uitgeput, heel Europa is uitgeput.’
Daarmee zit Jotova, de volgende president van Bulgarije, op één lijn met premier Roemen Radev. Hij zette in juni wapendonaties aan Oekraïne stop, blokkeerde enkele sancties tegen Rusland en is voor het normaliseren van betrekkingen met het Kremlin. Terwijl drones afgelopen maand meerdere schepen raakten in de buurt van de Bulgaarse kust, weigerden zowel Radev als Jotova in tegenstelling tot hun Roemeense buren expliciet naar Rusland te wijzen.
Dit geluid kon in de tweede ronde van de Bulgaarse presidentsverkiezingen op een solide meerderheid rekenen: 58 procent van de kiezers stemde op Jotova. De pro-Europese kandidaat Andrej Gjoerov kreeg 39 procent van de stemmen. Deze academicus, voormalig vicedirecteur van de centrale bank en eerder dit jaar interim-premier, is juist uitgesproken voorstander van verdere steun aan Oekraïne en tekende dit voorjaar nog een tienjarige veiligheidsovereenkomst met Kyiv.
Het tweetal bleef over na de eerste stemronde vorige week zondag, met een recordlage opkomst van 23 procent. Bij de tweede ronde was dat niet veel beter: 29 procent. Er heerst wantrouwen richting de politiek in de Bulgaarse samenleving, net als verkiezingsmoeheid. Het was de negende stembusgang in zes jaar tijd. De campagne kwam langzaam op gang, met slechts één televisiedebat vorige week.
Het presidentschap is een grotendeels ceremoniële functie. Jotova kan wetten terugsturen naar het parlement of voorleggen aan het grondwettelijk hof, maar heeft geen doorslaggevend veto. Wel is ze commandant van de strijdkrachten, voorzitter van de veiligheidsraad en samen met de premier het gezicht van het land op het internationale toneel.
Jotova werd in 1964 geboren in de Bulgaarse hoofdstad Sofia. Daar studeerde ze Frans en Bulgaars. Na haar afstuderen in 1989, hetzelfde jaar als de val van het communisme, ging ze de journalistiek in en werkte zeven jaar bij de publieke omroep BNT. In 1997 werd ze directeur van de persdienst van de Bulgaarse Socialistische Partij (BSP), de pro-Russische opvolger van de communistische partij.
Het was de opstap naar haar politieke carrière voor de BSP: eerst in het Bulgaarse parlement en later in het Europees Parlement. Ze keerde terug naar Bulgarije om mee te doen aan de presidentsverkiezingen in 2016, als vicepresidentskandidaat naast Roemen Radev. Hij won en in 2021 won hij nog een keer. Jotova was negen jaar lang vicepresident.
In die hoedanigheid werd ze eerder dit jaar interim-president. Nadat de regering viel na massaprotesten tegen corruptie, trad president Radev uit zichzelf af om een gooi te doen naar het premierschap met zijn nieuwe partij Progressief Bulgarije. Hij behaalde een absolute meerderheid. Jotova was een onafhankelijke presidentskandidaat, maar werd gesteund door Radevs partij en de BSP.
Nu Jotova president is, staan alle neuzen binnen het staatsbestel dezelfde kant op. Ondanks de beperkte macht kan een president een corrigerende of matigende werking hebben op de regering. De kans dat Jotova de regering een strobreed in weg legt, lijkt klein. Veelzeggend genoeg was Radev aanwezig bij Jotova’s persconferentie op de verkiezingsavond en hij nam ook nog eens de meeste vragen voor zijn rekening.
Op binnenlands gebied beloofde Radev corruptie te bestrijden en hervormingen binnen de rechtspraak, beide broodnodig. Nu staat hem niets meer in de weg. Jotova voerde verder campagne op stabiliteit in het landsbestuur en had enkele excentrieke stokpaardjes: zo beloofde ze het cyrillisch alfabet waarmee het Bulgaars wordt geschreven, te beschermen. Het is onduidelijk wat de letters bedreigt.
Op geopolitiek gebied is Jotova kritisch op de Europese Unie. Bulgarije moet volgens haar niet overal ja en amen op zeggen. Ze is tegen wapensteun aan Oekraïne, waarvan de donaties deze zomer al zijn stopgezet. Overigens verkoopt de economisch belangrijke wapenindustrie van het land nog altijd aan Oekraïne. Rusland is geen ‘vijandige staat’, zei ze vorige week nog in een interview met een pro-Russisch YouTube-kanaal.
Onder Radev en Jotova volgt het Bulgaarse buitenlandbeleid een ouderwetse koorddans. Enerzijds lid van de EU en Navo, anderzijds erop beducht Rusland niet tegen de haren in te strijken. Een deel van het electoraat kijkt nog altijd positief naar Rusland. Onder het communisme werd de Slavische en orthodox-christelijke verwantschap tussen de landen benadrukt en een beeld van Rusland als ‘grote broer’ zorgvuldig gecureerd.
Sinds 2022 is die koorddans een almaar hachelijker onderneming geworden, zeker nu afgelopen maand meerdere schepen werden geraakt door drones voor de kust van Bulgarije en buurland Roemenië. Waar veel Europese landen door de escalerende hybride oorlog kiezen voor het opvoeren van steun aan Oekraïne, deinst Bulgarije terug. Het valt te bezien hoe dat uitpakt. In Sofia zetelt nu weliswaar een ‘president van vrede’, maar in Moskou zit nog altijd een president van oorlog.
3 x Ilijana Jotova
- Jotova is het eerste gekozen vrouwelijke staatshoofd van Bulgarije. Wie zoekt naar de laatste keer dat een vrouw de touwtjes in handen had in dit deel van Europa, moet terug naar de tsarina’s van de vroege middeleeuwen.
- Jotova is getrouwd en heeft één zoon. Haar echtgenoot is een orthopedisch chirurg die niet graag in de openbaarheid treedt en zich tevredenstelt met zijn werk in de operatiekamer.
- De nieuwe vicepremier is Kiril Valtsjev, directeur van het landelijke persagentschap BNA. Zijn nominatie leidde tot opgetrokken wenkbrauwen over de banden tussen politiek en media in Bulgarije.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant