Ook in de recentste lunchvoorstelling Vonnis, die afgelopen weekend in première ging en gaat over kansenongelijkheid op scholen, worden heel bewust ongemakkelijke vragen gesteld.
schrijft voor de Volkskrant over theater.
‘Ik betreur de ontstane ophef.’ Actrice Betty Schuurman verzuipt bijna in haar enorme paarse mantel als ze in de slotscène van Vonnis als Vrouwe Justitia terugblikt op haar zaak. In de monoloog Vonnis speelt ze de rector van een scholengemeenschap die voor de rechter is gedaagd vanwege vermeende onderadvisering van een leerling. Tijdens de voorstelling gaat ze bij zichzelf te rade: kan ze zichzelf nog los zien van het systeem waarin ze functioneert, of wordt ze erdoor verzwolgen?
Vonnis is geschreven door schrijver en dichter Iduna Paalman (35) en wordt geregisseerd door Zephyr Brüggen (31). Het onderwerp gaat Paalman, die zelf op een middelbare school lesgeeft, aan het hart. ‘Onder- of overadvisering van leerlingen is een groot probleem. Maar veel onderzoeken hierover zoomen in op de situatie van de leerling of zijn familie. Heel nobel natuurlijk, om de leerling centraal te stellen, maar het is ook een vorm van victimblaming. Want daardoor blijft het systeem – de schoolcultuur, de beleidsstructuur, de docenten zelf – buiten schot.’
De voorstelling is de komende maand vijf dagen per week te zien om half 1 ’s middags. Op dat tijdstip programmeert Theater Bellevue in Amsterdam al veertig jaar het populaire ‘lunchtheater’: nieuw geschreven voorstellingen die maximaal een uur duren. De laatste jaren gaan die stukken steeds vaker over hete maatschappelijke hangijzers.
Dit was in de beginjaren anders, toen het vooral licht verteerbare ‘tussendoortjes’ moesten zijn. Sinds 1986, toen toneelgroep Centrum de luchtige zedenschetsen Brisant van Ton Vorstenbosch en Een lichte lunch van Peter van Straaten in de middag speelde, is de lunchvoorstelling vaste prik in de theaterbrochure van Bellevue.
Het concept kwam overgewaaid uit Engeland, waar theater rond lunchtijd al langer een succes was. Bijzonder aan dit lunchtheater is dat de toneelschrijver centraal staat. In de Nederlandse theaterwereld is het gebruikelijker dat een regisseur met een plan komt en daar vervolgens een schrijver bij zoekt. Hier is dat andersom: de regisseur krijgt de opdracht de tekst zo goed mogelijk te ensceneren.
Dat vraagt als regisseur een andere werkwijze, zegt Brüggen: ‘Ik ben eerst als een soort onderzoeker elke letter en komma gaan uitpluizen. Vervolgens hebben we gekeken hoe die taal werkt op de vloer. Soms klop ik aan bij Iduna met een stapeltje kleine schrapvoorstellen, waarvan zij gelukkig meestal zegt: dat is goed.’
Tegelijkertijd heeft Brüggen wel het idee dat ze als regisseur haar eigen stempel drukt op de voorstelling. ‘Ik had deze tekst bijvoorbeeld ook heel realistisch kunnen ensceneren, maar dat past niet bij mij.’
Lunchtheater is niet alleen populair bij aanstormende toneelschrijvers als Paalman, maar ook bij doorgewinterde auteurs. Het concept moedigt aan om te experimenteren, zegt toneelschrijver Don Duyns (59), die inmiddels zeven lunchvoorstellingen op zijn naam heeft staan.
Omdat de voorstellingen in de regel een uur duren, heb je volgens hem tijd om één afgebakend thema heel goed uit te pluizen. Door het tijdstip voelt lunchtheater bovendien ‘minder pretentieus’ dan een avondvoorstelling, zegt Duyns. ‘Je bezoekt een voorstelling, en vervolgens ligt er nog een hele dag open waarin je van alles kunt doen. Sommige bezoekers gaan uitgebreid lunchen, anderen gaan weer terug naar hun werk. Dat geeft het iets laagdrempeligs. Als het niet bevalt, kun je daarna nog iets anders leuks met je dag doen.’
Het lunchtheater wordt van oudsher trouw bezocht door oudere bezoekers, die overdag vaker tijd in overvloed hebben. Maar nu thuiswerken steeds gebruikelijker is, wordt het middagpubliek steeds jonger, vertelt artistiek directeur Eve Hopkins: ‘En we moeten ons oudere publiek niet onderschatten. Het beeld bestaat dat het alleen oude dametjes zijn die vooral voor de witte wijn na afloop komen. Maar het zijn ook de Dolle Mina’s van voorheen, die op de barricaden hebben gestaan. Ze zijn vaak heel geëngageerd.’
Een van die vaste gezichten is Annette Volders (81), een gepensioneerd advocaat die al ruim twintig jaar met een vaste groep vriendinnen bijna elke lunchvoorstelling bezoekt. ‘Het grote voordeel is dat het niet zo lang duurt en midden op de dag is. Een beetje tuttig misschien, maar zeker als je ouder wordt is dat prettig.’
Na afloop gaan ze gezamenlijk lunchen in het aangrenzende theatercafé De Smoeshaan en bespreken ze de voorstelling. ‘Als iedereen het goed vond zijn we snel uitgepraat, maar soms zijn de meningen verdeeld en dan praten we er nog lang over door.’
Dat laatste is steeds meer de bedoeling. Het lunchtheater van Bellevue is uitgegroeid van een vooral luchtig theateruurtje tot belanghebbend en gedurfd toneel over actuele thema’s. Schurende, ongemakkelijke onderwerpen, zoals seksueel geweld tegen jongeren (eerder dit jaar in Teckel) of grensoverschrijdend gedrag in de theaterwereld (Hoge bomen, 2025) worden niet gemeden.
Ook Vonnis stelt belangrijke vragen, dit keer over kansenongelijkheid op scholen. Hopkins: ‘Het hoeft echt niet alleen maar gezellig te zijn om half 1 ’s middags. Juist omdat je, anders dan bij een avondvoorstelling, daarna nog een hele dag de tijd hebt om erover door te denken.’
Brüggen sluit zich daarbij aan: ‘Misschien ben ik nog wel meer geneigd om dingen open te laten, omdat ik weet dat mensen na afloop niet meteen naar bed gaan. Eigenlijk zijn we behalve de voorstelling zelf ook de lunch naderhand aan het regisseren.’
Vonnis van Bellevue Producties en Het Nationale Theater, t/m 28 /11 om 12.30 uur in Theater Bellevue in Amsterdam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant