Godzilla Minus Zero is lang niet de eerste film over Godzilla, die nooit simpelweg een monster was, maar een manifestatie van het Japanse nucleaire trauma. Het is wél voor het eerst dat een Godzilla-film zo onverbloemd de bron van dat trauma toont.
Negen jaar nadat atoombommen Hiroshima en Nagasaki verwoestten, liet filmmaker Ishirō Honda een monster oprijzen uit de Stille Oceaan dat zich voedt met nucleaire straling. Godzilla (1954) begint met een idyllisch tafereel op een vissersboot, onderbroken door een oogverblindende lichtflits en luid gerommel. De vissers slaan hun handen voor de ogen en rennen het dek over, maar het is te laat. Het schip vergaat in een verzengende vuurzee.
Japan is het enige land op aarde waartegen een atoombom is ingezet. Dat trauma zit diep verankerd in het land – én in het DNA van de Godzilla-films, die met inmiddels 34 films de langstlopende filmfranchise vormen, allemaal geproduceerd door de Japanse megastudio Toho. Die franchise transformeerde in ruim zeventig jaar meerdere malen, maar met Godzilla Minus One (2023) en opvolger Godzilla Minus Zero, die deze week in de bioscoop verschijnt, grijpt regisseur en scenarist Takashi Yamazaki nadrukkelijk terug op de eerste film. Op hoe die dat nationale trauma in de metafoor van een monster verpakte.
Godzilla was niet het enige monster dat de mens met zijn kernproeven creëerde. De creature feature was in de VS begin jaren vijftig ook een populair genre, wemelend van tot monsters gemuteerde inktvissen, mieren en krabben. Maar in die films drong het spektakel van de monsters de radioactieve bron altijd ver naar de achtergrond.
Dat was in Godzilla anders. Hoewel Godzilla ook een vermakelijke monsterfilm was, met slim gebruik van miniatuursets en een onverwoestbaar muzikaal thema van componist Akira Ifukube, was de ondertoon ernstig. Zie alleen al de beeldtaal van die openingsscène, die verwijst naar een waargebeurd incident eerder dat jaar, waarbij een Japanse vissersboot werd getroffen door de radioactieve neerslag van een Amerikaanse proef met een waterstofbom. Ook in de rest van de film speelt de oorsprong van het monster een nadrukkelijke rol. Nadat Godzilla is verslagen, waarschuwt paleontoloog Kyohei Yamane: ‘Als de kernproeven doorgaan, zal er op een dag, ergens in de wereld, een nieuwe Godzilla verschijnen.’
Een jaar later verscheen Godzilla Raids Again en in de vervolgfilms nam Godzilla het onder meer op tegen King Kong en voor de franchise bedachte en ontworpen monsters (of kaiju zoals ze in het Japans worden aangeduid). Zo zijn daar Mothra, een mot die orkanen veroorzaakt met haar vleugels, en King Ghidorah, een driekoppige draak die de zwaartekracht kan manipuleren en die ook de grote antagonist is in Godzilla Minus Zero. Maar hoe meer monsters er op het scherm verschenen, hoe meer de duistere metafoor van Godzilla naar de achtergrond verdween. Zeker de films van Jun Fukuda, die Godzilla’s robotvariant Mechagodzilla introduceerde, waren duidelijk op een jonger publiek gericht.
Die eerste periode van de Godzilla-films staat bekend als het Shōwa-tijdperk. Het is het eerste van vier tijdperken waarin de franchise meestal wordt ingedeeld. Na Terror of Mechagodzilla uit 1975 bleef het bijna tien jaar stil, tot het toepasselijk getitelde Return of Godzilla in 1984 het Heisei-tijdperk inluidde. Dat bestond uit zeven films die een doorlopende tijdlijn vormden. Het daaropvolgende Millennium-tijdperk bestond juist volledig uit op zichzelf staande films.
Ondertussen deed Amerika zijn eigen ding met Godzilla. De eerste film werd in de VS uitgebracht in een hermontage, inclusief nieuwe scènes die de gebeurtenissen vanuit een Amerikaans perspectief beschouwen. In 1998 was er de film van Roland Emmerich, de eerste Amerikaanse Godzilla-film, die in alles jarennegentigblockbuster schreeuwt. Sinds Gareth Edwards’ sterke Godzilla uit 2014 bouwt Hollywood aan een eigen monsterverse, met films als Godzilla vs. Kong en de serie Monarch: Legacy of Monsters.
Inmiddels zitten we wat betreft de Japanse films in het Reiwa-tijdperk, dat begon met het eigenzinnige Shin Godzilla uit 2016. Een film die een compleet eigen draai gaf aan het design van Godzilla, die in verschillende stadia transformeert van een uit de kluiten gewassen kikkervis tot het monster dat we kennen. Godzilla is hier nauwelijks nog een metafoor voor de atoombom; de film biedt kritiek op de Japanse bureaucratie en babylonische miscommunicatie tussen overheidsinstellingen.
Godzilla Minus One keerde zeven jaar later terug naar de basis. De film draaide om kamikazepiloot Shikishima, die, wanneer hij op missie wordt gestuurd, een technisch mankement voorwendt en uitwijkt naar een militaire basis op het eiland Odo. Diezelfde nacht valt Godzilla de basis aan. Het idee achter de wat cryptische titel van de film is dat de oorlog Japan op een nullijn zette en Godzilla het land vervolgens met zijn aanvallen onder die grens duwt.
Minus One was een onverwacht succes en won een Oscar voor beste visuele effecten. Dus kwam er een vervolg. Een vervolg dat, zoals dat vaker gaat, misschien net iets te gehaast werd gemaakt. Opnieuw verweeft Yamazaki de monsterscènes met een menselijke verhaallijn, maar dit keer weet hij die twee veel minder goed in balans te houden. De scènes rond de mensen zijn te uitgesponnen en sentimenteel. Al is het probleem vooral dat de verhaallijnen meer langs elkaar heen bewegen.
Godzilla was in Minus One volledig verweven met het trauma van piloot Shikishima, dat op zijn beurt stond voor het trauma van het naoorlogse Japan. In Minus Zero zijn de, weliswaar indrukwekkende, monsterscènes te marginaal. De metafoor van Godzilla wordt te weinig benut en gaat zelfs (zoals in alle films waarin Godzilla het tegen een nog groter monster opneemt) wat wringen.
Dat is zonde, want Yamazaki pikt interessante thema’s op, die Godzilla-maker van het eerste uur Honda decennia geleden al aanboorde. In Destroy All Monsters (1968), waar Honda zeer trots op was, zijn de monsters ‘beteugeld’, samengedreven in een afgesloten leefgebied. Maar een buitenaardse mogendheid mengt zich in de zaak en gebruikt de monsters om diverse landen aan te vallen en te koloniseren. Het thema van het controleren van het monster en de gevaarlijke illusie dat dat kan, speelt ook in Yamazaki’s films een grote rol.
Godzilla voedt zich aan de vuurkracht die op hem afgeschoten wordt en zet die om in een vernietigende radioactieve straal. Dat is de essentie van wat Godzilla is. Toen Robert Oppenheimer en co. in de afzondering van Los Alamos de atoombom creëerden, geloofden ze nog dat hun uitvinding misschien nooit ingezet zou worden. Dat het bestaan ervan, de afschrikwekkende werking daarvan, afdoende zou zijn. Maar de atoombom werd wel ingezet. En opende een doos van Pandora naar nog veel zwaardere kernwapens.
Elk wapen dat de mens creëert, voedt het monster, doet het groeien tot onbeheersbare proporties. In een artikel op Vice over de geschiedenis van Godzilla omschreef de auteur het monster als ‘de culturele belichaming van nucleaire hoogmoed’. Het is de afstraffing van het idee dat we iets als een atoombom kunnen creëren en controle kunnen houden over zo’n wapen. De realiteit was een krankzinnige wapenwedloop en een wereld die enkele seconden verwijderd is geweest van nucleaire destructie.
Een bijfiguur in Godzilla Minus Zero is een bioloog die Hiroshima heeft overleefd. Flashbacks tonen hoe hij door het getroffen Hiroshima dwaalt, zoekend naar overlevenden tussen de verkoolde lichamen. Het is voor het eerst dat een Godzilla-film zo direct de bron van het trauma toont, maar daarmee speelt de film onnodig uit wat altijd al in de ijzersterke metafoor van Godzilla besloten lag. Dat wat de mens creëerde, en losliet op die twee dagen in augustus 1945, een monster was. Een monster dat zich nooit meer laat temmen. Dat men hoogstens in een sluimerstand kan dwingen, maar dat altijd weer de kop opsteekt.
Actie
★★★☆☆
Regie Takashi Yamazaki
Met Ryunosuke Kamiki, Minami Hamabe, Miou Tanaka
136 min., in 67 zalen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant