20 jaar IDFA DocLab Twintig jaar na de eerste editie van DocLab is immersieve mediakunst volwassen geworden, stelt oprichter Caspar Sonnen. „We zitten niet de hele dag thuis met een VR-bril van Meta op ons hoofd, zoals Mark Zuckerberg hoopte.”
Caspar Sonnen van DocLab tijdens IDFA 2025.
„Je bent vanochtend gestorven. Ben je benieuwd hoe het verder gaat?” Zo begon twintig jaar geleden Thanatorama. Het was een van de eerste interactieve internetdocumentaires die je in je webbrowser kon afspelen. Als je een beetje nieuwsgierig was, voerde de film je als een ondode door een fotoverhaal van rouwkamers en mortuaria, begrafenisondernemers en kerkhoven. Zo morbide als het klinkt, zo vervreemdend en louterend was de ervaring.
Curator Caspar Sonnen nam twintig jaar geleden het initiatief voor IDFA DocLab, een pionierend programma voor nieuwe-medianonfictie. Hij programmeerde Thanatorama en herinnert zich de ervaring nog goed: „Het was interactief, maar geen game. En hoewel heel cinematografisch, iets anders dan een film. Mooi, persoonlijk en universeel. Eigenlijk alles wat goede kunst in zich moet hebben, inclusief de verrassing van iets wat je nog nooit hebt meegemaakt.”
Maar ook vluchtig: deze bijna-doodervaring leek tot voor kort zelf morsdood. Thanatorama draaide op Adobe Flash, software die na 2020 uit de handel werd genomen. En als software niet meer wordt geüpdatet, kun je het wel vergeten. Maar tijdens deze verjaardageditie van DocLab is hij in de ‘Archive Arcade’ toch weer te zien, vertelt Sonnen. Evenals een aantal andere canonieke werken zoals het onvergetelijke VR-werk Notes in Blindness, waar je ervaart hoe je zintuigen veranderen als je langzaam je zicht verliest. Dit dankzij een innovatieve restauratietechnologie, ontwikkeld door VR-entrepreneur Avinash Changa.
Inmiddels programmeert DocLab alles van interactief documentair theater tot game-achtige werken, virtualrealitywandelingen en multiplayer-ervaringen. Sonnen: „We begonnen twintig jaar geleden met live cinema. Onze eerste onderzoeksvragen waren: hoe veranderen internet en digitale media het documentaire genre? En kun je dingen die gemaakt zijn voor online ook vertonen aan het publiek van IDFA?”
Op beide vragen kun je nu ‘ja’ antwoorden, denkt hij. „Een goed voorbeeld dit jaar is de wereld van Palimpsest, die gaat over het verdwijnen, uitwissen en overschrijven van verhalen. Of ESHRAQ , dat is geïnspireerd op de lessen van de twaalfde-eeuwse Perzische filosoof Shihab al-Din al-Suhrawardi. Beide zijn zowel eenpersoonsgames als publiekservaringen.”
In sekspaleis Casa Rosso op de Wallen is Dries Verhoevens theatrale installatie Orgasmagoria te zien, over „seksuele bevrijding in het digitale tijdperk”. Of in designwinkel Droog het Microbiome Restaurant van collectief Polymorf, dat een feestmaal belooft te worden voor bezoekers – en voor de micro-organismen op en in diens lichaam. „Dat zijn werken die expliciet onderzoeken wat de werkelijkheid is”, zegt Caspar Sonnen. „Polymorf ziet het menselijk lichaam niet als individu, maar als collectief ecosysteem.”
Het blijft een uitdaging een publiek te vinden buiten festivals en musea om. Reden dat IDFA met de Hogeschool van Amsterdam, makers en andere belanghebbenden het meerjarige ‘onderzoeksconsortium’ Shared Realities startte, dat distributie en vertoning onderzoekt – en niet toevallig ook de naam is van het jubileumprogramma van DocLab. Sonnen: „We zijn het stadium nu wel voorbij dat mensen zich afvragen of een interactieve documentaire beter zou zijn dan een lineaire film. Dat is net zo onzinnig als vragen of poëzie beter is dan opera. De kunstvorm is volwassen geworden en niet alleen meer iets voor nerds en geeks.”
„Maar we zitten niet de hele dag thuis met een VR-bril van Meta op ons hoofd, zoals Mark Zuckerberg hoopte. Na twintig jaar sociale media en telefoonverslaving is er meer behoefte om fysiek samen te komen, het onbekende in de ogen te kijken en elkaar te ontmoeten. Dat is ook een van de grootste politieke uitdagingen van onze tijd. Interactieve kunst biedt enorme mogelijkheden om dat te onderzoeken.”
„In het begin zeiden we gekscherend dat we de slechtst betaalde research-and-developmentafdeling van big tech waren. Inmiddels kunnen we terugkijken op veel goeie artistieke experimenten die inzicht in onze relatie tot technologie geven. Dat is geen overbodige luxe in een tijd dat de koelsystemen in supermarkten worden gehackt. Het wordt tijd om je af te vragen waarom je per se je ijskast online zou willen hebben. En of we met het internet niet veel zinnigere dingen kunnen doen.”
IDFA festival, van 12-22 november op verschillende locaties in Amsterdam. Info: idfa.nl
Caspar Sonnen van DocLab tijdens IDFA 2025.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie