In Jordanië staat een natuurkundig instrument dat beheerd wordt door landen die onderling zeer moeizame relaties onderhouden, zoals Israël, Cyprus, Turkije en Iran. Rondom de machine heerst vertrouwen.
Het lijkt het begin van een slechte grap: een Palestijn, een Israëliër en een Iraniër lopen een laboratorium binnen. Maar er volgt geen clou. Ze gaan gewoon hun experimenten doen.
Het laboratorium Sesame ligt in Jordanië, tussen glooiende heuvels vol olijfbomen, een uurtje buiten de hoofdstad Amman, niet ver van de grens met Israël. Het is een synchrotron: een deeltjesversneller waarin elektronen bijna met de lichtsnelheid rondjes draaien. Niet om ze te laten botsen, zoals bij CERN, maar vanwege de intense straling die ze uitzenden wanneer ze door magneten worden afgebogen. Zoals een sportauto met gierende banden een scherpe bocht neemt. Alleen produceren de elektronen geen geluid, maar licht.
Dat licht komt in verschillende vormen uit de machine, van infrarood tot röntgenstraling. Daarmee kunnen onderzoekers diep in materialen kijken, tot op de schaal van atomen. Een synchrotron is het natuurkundige equivalent van een Zwitsers zakmes: een supermicroscoop, scanner en röntgenapparaat ineen. Wetenschappers uit de hele regio gebruiken de machine voor hun onderzoek, van archeologen en ingenieurs tot biologen en medici.
Wetenschappelijk gezien is Sesame gewoon een synchrotron, zoals er tientallen elders in de wereld staan. Politiek gezien is het een wonder.
De machine wordt namelijk gezamenlijk beheerd door acht landen die, in een enorm understatement, geen gemakkelijke onderlinge verhoudingen hebben: Cyprus, Egypte, Iran, Israël, Jordanië, Pakistan, Palestina en Turkije. Een explosief gezelschap. Toch weten ze elkaar te vinden rond dit instrument. Het is te kostbaar en te ingewikkeld voor één land alleen om te bouwen en te onderhouden.
Het begon allemaal met een afgedankte deeltjesversneller in Berlijn. Twee fysici bedachten dat die een tweede leven kon krijgen in het Midden-Oosten. Onderdelen werden naar Jordanië verscheept en vormden het begin van een ambitieus project: een moderne lichtbron voor de regio, met apparatuur en expertise uit de hele wereld. Unesco, CERN en de Europese Commissie speelden daarbij een belangrijke rol. Zelfs de energievoorziening is bijzonder: een eigen zonnepark levert de elektriciteit.
Zulke grote onderzoeksfaciliteiten zijn op drie manieren grensverleggend. Ze maken ontdekkingen mogelijk, ze dwingen technologie vooruit en ze brengen mensen en landen samen die elkaar anders niet zouden ontmoeten. Driedubbele woordwaarde in het geopolitieke scrabblespel.
Ik vind Sesame een van de onwaarschijnlijkste voorbeelden van wetenschapsdiplomatie. Vorige week was ik er, niet om onderzoek te doen, maar voor een symposium over geopolitiek. Er werd gesproken over de verbindende kracht van de wetenschap. Over bruggen bouwen, gemeenschappelijke belangen en onderzoek als instrument voor vrede. Mooie woorden. Ik heb ze zelf vaak genoeg uitgesproken. En ik geloof er ook in. Maar zadelen we de wetenschap niet met te veel verwachtingen op?
Wat mij het meest trof, waren niet de grote woorden. Het waren de kleine handelingen waarmee de onderzoekers hun werk deden: de preparaten monteren, de lichtbundel uitlijnen, de detector bijstellen. Voor hen is Sesame geen diplomatiek experiment, maar een prachtige machine. Een instrument waarmee ze slimme materialen ontwerpen, millennia-oude papyrusrollen ontcijferen of de moleculaire structuur van een medicijn zichtbaar maken. Ze spraken op het symposium over hun resultaten en de experimenten die ze nog wilden uitvoeren. Niet over hun bijdrage aan de wereldvrede. Juist daarin ligt de kracht van Sesame.
Een opmerking van een spreker bleef me bij: als er één grondstof schaars is in het Midden-Oosten, dan is het vertrouwen. Wij denken vaak dat samenwerking daarmee begint. Eerst moeten we het eens worden over onze waarden en een gemeenschappelijke toekomst. Pas daarna kunnen we iets samen ondernemen. Bij Sesame lijkt het precies andersom te werken. Je begint met een gedeelde nieuwsgierigheid, een aantal concrete problemen en een supermicroscoop waarmee je samen kunt kijken. En misschien groeit dan gaandeweg het vertrouwen.
De natuurkunde helpt daarbij. Een elektron gedraagt zich niet anders voor een Israëlische dan voor een Iraanse onderzoeker. De natuurwetten zijn niet onderhandelbaar. Je hoeft het niet met elkaar eens te zijn over de toestand van de wereld om samen iets over die wereld te ontdekken.
Dat maakt wetenschap niet politiek neutraal of wetenschappers ongevoelig voor conflicten. De muren van het lab houden de politieke werkelijkheid niet buiten. Er werden bij het symposium ook harde woorden gesproken. Over Gaza. Over technologie die mensen kan helpen, maar ook vernietigen. Over de pijnlijke kloof tussen onze wetenschappelijke en morele standaarden. Niemand hoefde bij de ingang zijn overtuigingen af te geven.
Hoe sterker we benadrukken dat wetenschap een instrument van diplomatie moet zijn, hoe meer we haar belasten met een opdracht die niet de hare is. Wetenschappers zijn geen diplomaten. Ze hoeven geen conflicten op te lossen of vredesverdragen te sluiten. Ze moeten vooral goede wetenschap kunnen bedrijven.
Maar dat klinkt eenvoudiger dan het is. Er zijn jaren van politieke onderhandelingen, financiële toezeggingen en internationale afspraken nodig geweest voordat Sesame in 2017 kon worden geopend. En het vergt nog grotere inspanningen om de samenwerking overeind te houden in tijden van sancties en oorlogen. Het afgelopen jaar vlogen er raketten over het lab en men herstelde nog van een grote cyberaanval. Diplomatie is essentieel om ervoor te zorgen dat wetenschappers hun werk kunnen blijven doen.
Misschien is dat de clou van Sesame: vertrouwen is niet altijd het begin van samenwerking, soms is het de uitkomst.
In een regio vol wantrouwen staat een machine die laat zien hoe vertrouwen kan groeien. Niet door grote woorden, maar door nauwkeurige metingen aan de kleinste structuren van de materie. Een lichtbron in donkere tijden.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie