Wetenschapsbeleid Meteen na zijn aantreden in 2025 opende de Amerikaanse president Trump de aanval op de universiteiten in zijn land. Die strijd wordt op zes fronten tegelijk gevoerd. Wat kan er veranderen, nu zijn partij de meerderheid kwijt is?
De campus van de universiteit van Harvard in de Amerikaanse staat Massachusetts.
Trump is geen kat in het nauw maar „de hond die achter de auto aanrent en onder de wielen komt”, schreef een lezer van The New York Times na de verpletterende nederlaag van de Republikeinen bij de tussentijdse verkiezingen. Hij zal zich vastbijten in de wielen en nog twee jaar als een razende in het rond blijven draaien, vreesde de lezer.
Wat betekent dat voor de oorlog die Trump direct bij zijn aantreden in 2025 begon tegen ‘woke’ wetenschap en universiteiten? Zijn ministeries openden de aanval op universiteiten met zware kortingen op federale subsidies, pogingen buitenlandse studenten te weren en een spervuur aan onderzoeken naar vermeend antisemitisme.
Met veel van die maatregelen is de regering verwikkeld in rechtszaken. Eén dag voor de verkiezingen kreeg Trump een klap op de neus van een federale rechter. Die wees de eis van de regering af om inzage te krijgen in toelatingsgegevens van studenten aan Harvard om zo te controleren of de universiteit zich hield aan het verbod op positieve discriminatie. In augustus ging bij de rechtbank in Boston een aanklacht tegen Harvard wegens het ’tolereren van antisemitisme’ de prullenbak in, omdat de regering die onvoldoende had onderbouwd.
Wat kan het nieuwe Congres straks doen om die aanhoudende aanval op universiteiten als Harvard stop te zetten? Dat hangt af van het soort stappen dat Trump heeft genomen: presidentiële decreten, financiële sancties, politieke controle en strafrechtelijke onderzoeken.
Trump vaardigde aan de lopende band decreten uit, omdat hij het Congres zo kan omzeilen. Wetgeving in het Huis van Afgevaardigden en de Senaat is een lastig en tijdrovend proces dat mogelijk concessies vereist, voor een presidentieel decreet is een viltstift voldoende. Het Congres kan een decreet niet zomaar wegstemmen of annuleren, maar kan dit wel aanpassen of ongedaan maken, al komt dat zelden voor. Daar is wetgeving voor nodig, die kan stuiten op een presidentieel veto (dat pas met twee derde meerderheid in het Huis van Afgevaardigden én de Senaat kan worden genegeerd).
Meteen vanaf zijn aantreden dreigde Trump federale onderzoekscontracten en subsidies voor universiteiten te bevriezen als die niet akkoord gingen met zijn eisen tot hervorming. Vooral bedoeld als straf voor de Gaza-protesten die sinds oktober 2023 tot opschudding leidden aan Harvard, Columbia en elders. Of die sancties slagen hangt ook af van de opstelling van de universiteiten. Columbia in New York accepteerde een schikking van 200 miljoen dollar en hervorming van de afdeling Midden-Oosten om de federale subsidies weer te laten stromen. Harvard, waar twee miljard ‘bevroren’ werd, kreeg na lang touwtrekken gelijk bij de rechter, die de maatregel – volgens critici botweg een vorm van afpersing – verwierp als onwettig en „ideologisch”.
Veel schade is al in de eerste fase van Trumps tweede termijn aangericht door Elon Musks woeste snoeiwerk in federale uitgaven. Vooral de National Institutes of Health (NIH), van wereldwijd belang voor medisch onderzoek, werd er de dupe van. De regering wil nog verder korten op de NIH-begroting, waar het Congres zich nu al tegen verzet. Ook organisaties als NASA werden aangepakt, het ministerie van Onderwijs (dat in de VS minder gewicht heeft dan in Nederland) werd opgeheven.
Het nieuwe Congres, de wetgevende macht, kan dat terugdraaien. Met het begrotingsrecht in de hand (power of the purse) kan het Congres ook kortingen op instellingen ongedaan maken. Trumps dreigementen aan het adres van de universiteiten gingen veelal buiten het – toen nog door Republikeinen gedomineerde – Congres om, dat het liet gebeuren.
Trump wil de besteding van geld aan onderzoek, ook nadat het Congres dat heeft goedgekeurd, onder politieke controle brengen. Ambtenaren zouden voortaan moeten beoordelen of onderzoekaanvragen stroken met het regeringsbeleid, zoals op het gebied van ‘ras en gender‘. Democraten hebben wetgeving voorgesteld om de autonomie van de wetenschap te beschermen tegen politieke inmenging. Het nieuwe Congres, dat in januari wordt beëdigd, zou daar serieus werk van kunnen maken. Dat Republikeinen zich na de afgang van Trump mogelijk minder gedwee tegenover hem opstellen, kan daarbij ook helpen.
Veel van Trumps maatregelen zijn beland bij de rechter, omdat die route sneller en efficiënter is dan de politieke, die kan stuiten op presidentiële veto’s. Maar ook de gang naar de rechter kan langdurig zijn. De regering heeft beroep aangetekend tegen voor Harvard gunstige rechterlijke uitspraken, wat nog maanden kan voortslepen. Voor zijn brede aanval op diversiteitsbeleid beroept Trump zich op een uitspraak van het Hooggerechtshof, dat in 2023 bepaalde dat ras geen rol mag spelen bij het toelaten van studenten, een streep door affirmative action voor minderheden. Het aandeel zwarte studenten aan Harvard is in drie jaar gehalveerd van 18 naar 9,3 procent.
Wel kan het Congres het Trump moeilijk maken door eigen onderzoeken te beginnen, bijvoorbeeld naar de werkwijze van de door hem ingestelde ’taskforce antisemitisme’, die nagaat of universiteiten zich schuldig maken aan discriminatie. Oud-medewerkers van het ministerie van Justitie hebben geklaagd over bevooroordeeldheid bij de task force en ideologisch gedreven heksenjacht op ‘linkse’ universiteiten.
Ondanks de dreigementen en kortingen op subsidies besteedt de federale overheid nog altijd ongeveer 190 miljard dollar aan wetenschappelijk onderzoek, vergelijkbaar met eerdere regeringen. Maar een chilling effect van Trumps ingrepen en onzekerheid over de toekomst is merkbaar. Wetenschappers zien een brain drain. Andere landen – waaronder Nederland – azen op Amerikaanse wetenschappers die het land verlaten. Ook Trumps eigen ministerie van Defensie heeft geklaagd dat innovatief onderzoek onder druk staat door bezuinigingen en personeelskrimp. Met nieuwe wetgeving en toezicht op de besteding van geoormerkt geld kan het Congres ook hier een kentering in brengen. Een krachtmeting met een aangeslagen president in zijn nadagen zal het hoe dan ook worden.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie