Weer een antidemocraat die een verkiezingsnederlaag lijdt, en die zowaar accepteert. Na PIS in Polen, Orbán in Hongarije, Vucic in Servië, was het Trump die deze week gewoon keurig zijn verlies erkende.
In Amerika loopt het in ieder geval niet lekker met de fascistische machtsgreep. Zo moet je het verplicht noemen van De Correspondent, want „wie weigert dit onder ogen te zien”, gooit zijn medemens onder de bus.
Ik dacht daaraan toen ik twee weken geleden in ronduit conservatief-rechtse kringen verkeerde op een Amerika-avondje bij het nieuwe Pascal Institute in Leiden. Daar volgen mensen cursussen en masteropleidingen met een voor deze tijd en plaats radicale insteek: ze leveren hun schermen in en gaan de grote werken lezen. Van Aristoteles tot Kierkegaard, van Darwin tot Marx. Ik geef er zelf binnenkort een lezing en kreeg de vriendelijke vraag of het mogelijk was die zonder slides te geven. Voor zo min mogelijk visuele afleiding.
Op een vrijdagavond zitten er een stuk of vijftig mensen in opperste concentratie rondom een grote tafel teksten van Tocqueville te bestuderen. Er worden open vragen gesteld, een gesprek gevoerd. Terwijl om ons heen de pizzabezorgers door de straten van Leiden scheuren om maaltijden af te leveren bij de corpshuizen, zaten wij hier binnen als monniken in volle toewijding politiek-filosofische teksten aan elkaar voor te lezen.
Beneden vierden Talitha Muusse en Geerten Waling 250 jaar Amerika met een talkshow waarin onder meer De Telegraaf-commentator Wierd Duk maar weer eens over de belangrijkste bedreigingen van de westerse beschaving begon: socialisme en islamisme. Dat is een terugkerend refrein in deze politieke hoek. Een paar maanden terug hoorde ik Ayaan Hirsi Ali hetzelfde zeggen. We gaan ten onder, en wel aan ‘communisme en islamofascisme’. Daarbij worden dan steevast de extremistische balken in eigen oog – AfD, Trump, Bolsonaro – achterwege gelaten.
Het zijn fascinerende bijeenkomsten. VS-NL-vriendschapsspeldjes trots op de borst, de MAGA-ambassadeur die langskomt. Muusse en Waling maakten een podcast vol schaamteloze Amerika-verheerlijking. Want ze wilden voorbij alle negativiteit van hun collega-journalisten en het graag over de lange lijnen van de geschiedenis hebben.
Ze overtuigen me er niet mee. Ook in historisch perspectief blijft deze tijd een trendbreuk: het belagen en bedreigen van journalisten, cabaretiers, wetenschappers, rechters, de knokploegen, de misdadige zelfverrijking.
Wat me wel aansprak was hun oproep om beter te kijken, voorbij de shock en de pavlovreflex, en de grijstinten te ontdekken in dit politieke blok. Is Trump fascist? Of eerder een ware caudillo, in de traditie van de Zuid- en Midden-Amerikaanse leiders Chávez, Perón en Castro, waar hij een halfrond mee deelt. Die parallel van NRC-redacteur Merijn de Waal vond ik nog het meest behulpzaam in het denken over trumpisme. Maar dan wel het vreemde soort caudillo, dat verkiezingen verliest.
Nog meer misverstanden denk ik dat er bestaan over de achterban. Ook daar kunnen de aangedragen verklaringen me al jarenlang niet overtuigen. Waren het echt de verdwenen buslijnen en huisartsenposten, de uitwassen van neoliberalisme en schaalvergroting, die mensen PVV doet stemmen, zoals politicoloog Catherine de Vries in NRC beweerde. Of toch gewoon vreemdelingenhaat, homofobie, zoals Bas Heijne beweerde.
Wat ontbreekt is het dieperliggende gedachtegoed. Hoe nihilistisch, dom-nationalistisch en corrupt de leiders ook lijken, net als bij elke vorm van extremisme – links, rechts of religieus – ligt er wel degelijk een invoelbare ideologie aan ten grondslag die verder gaat dan alleen haat en slachtofferschap. De opkomst van deze politiek is niet alleen the economy stupid. En ook niet de buslijn. Dit is onversneden conservatisme. Een opleving ervan, uit verzet tegen het postmodernisme en identiteitspolitiek. Dat zie je in het enthousiasme bij de cursisten van het Pascal Institute. Het is een schaamteloze terugkeer naar de eigen westerse teksten en waarden, een nieuwe worteling in het erfgoed, de religie, de esthetica, naar ‘truth, beauty and goodness’.
Ik snap de aantrekkingskracht ervan, die voel ik ook. En toch zijn de avondjes, de clubjes, de sprekers ronduit unheimisch. Er loopt een koude tocht over de gangen omdat iemand is vergeten de deur naar extremisme dicht te doen. Vooral in conservatieve hoek houdt het midden geen stand; mijn eigen politieke beweging ging er in vlammen op.
Het is jammer. Want een gematigde, redelijke variant van conservatisme – democratisch en rechtsstatelijk – met een stevig anker en de deur naar extremisme goed dicht, zou zomaar een mooi toevluchtsoord kunnen zijn.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie